ثبت مىكردند . « 1 » شيخ بهاء الدين عاملى در كتاب مشرق الشمسين مىنويسد : عادت اصحاب ائمه و صاحبان اصول اين بود كه اگر از ائمه عليهم السلام حديثى مىشنيدند بلافاصله به ضبط آن مىپرداختند تا به خاطر فراموشى احتمالى ، احاديث مزبور از دست نرود . « 2 » از اين دوره به بعد است كه شاگردان مكتب ائمه ، به صورت وسيعى به تعليم و تعلم و تأليف در علوم مختلف اسلامى پرداخته و مجالس تدريس و افاده « 3 » برپا كرده و كتاب‌ها و رساله‌هاى كوچك و بزرگ پديد آوردند . طبق نقل ابن عقده ( متوفى 331 ) مورخ و رجالى بزرگ ، تنها برگزيدگان از شاگردان امام صادق عليه السلام در حدود چهار هزار نفر تخمين زده شده‌اند ، « 4 » و در نقل قول ديگر ، بسيار بيشتر از اين عده بوده‌اند . « 5 » اما اهل تصنيف و تأليف از اين گروه كه به صاحبان اصول نامبردار شده‌اند تا چهارصد تن رسيده‌اند . « 6 » البته تعداد رسائل اصحاب ائمه ، كه به نام اصول مشهورند بسيار بيشتر از اين حدود است « 7 » و به حدى مىباشد كه شيخ الطايفه محمد بن حسن طوسى ( متوفى 460 ) از احصاء آنها اظهار ناتوانى مىكند ، او در فهرست خويش مىنويسد : ما در اين كتاب متعهد نمىشويم كه تمام اين‌گونه كتب را احصاء نماييم ، چون تصانيف اصحاب و اصول ايشان قابل ضبط و شماره نيستند . زيرا بسيارى از اصحاب در بلاد مختلف و در زمين‌هاى دوردست پراكنده مىباشند . « 8 » دليل بسيار روشن اين ادعا اين است كه در ميان اصحاب ائمه ، گروه زيادى هستند

--> ( 1 ) . مهج الدعوات ، ص 221 ، چاپ سنگى ؛ الذريعة ، ج 2 ، ص 128 - 127 . ( 2 ) . مشرق الشمسين ، ص 8 ، سنگى . ( 3 ) . مثلًا دستور امام به ابان بن تغلب را ببينيد ، رجال نجاشى ، ص 8 ؛ و رجال ابن داود ، ص 10 ، چاپ دانشگاه تهران . ( 4 ) . مراجعه كنيد به الفهرست طوسى ، ص 42 و 43 ؛ اعيان الشيعه ، ج 3 ، ص 115 . ( 5 ) . الفهرست ، ص 48 . ( 6 ) . طبق نقل محقق حلى در المعتبر ، ص 5 ، و شهيد در الذكرى ، ص 7 - 8 و والد شيخ بهايى در وصول الاخيار الىاصول الأخبار ، ص 40 و محقق داماد در الرواشح السماويه ، ص 98 . ( 7 ) . وسائل الشيعه ، ج 2 ، ص 49 ؛ الائمة الاثنا عشر ، ج 2 ، ص 256 ؛ المبادى العامة للفقه الجعفرى ، ص 79 . ( 8 ) . الفهرست ، طوسى ، ص 3 و 4 ، چاپ دانشگاه مشهد .