محمد قنبرى

499

شناخت نامهء كلينى و الكافى ( فارسى )

زيرا هيچ دليلى نداريم كه حمزة بن قاسم تنها كتاب منتخبات را روايت كرده و بصائر الدرجات را روايت نكرده است . به هر حال اگر اين نسخهء موجود ، نسخهء منتخبات باشد در جايى كه سند آن معتبر باشد قابل اعتماد است زيرا حتى ابن وليد ، هم احاديث اين كتاب را كه در سندشان ، اشخاص ثقات وجود داشته‌اند روايت كرده است . « 1 » آقاى بهبودى در كتاب معرفة الحديث فصلى را تحت عنوان « المختلف من المؤتلف » گشوده و در ضمن آن نمونه‌هايى از كتبى را كه اختلاف نسخه داشته نام برده و اعتبار آنها را بدين جهت مورد ترديد قرار داده است . مؤلف اين كتاب اختلاف نسخه را به دليل بازى زنادقه با كتاب و دلايل ديگرى مانند اين دانسته است ، در اين مقاله نيز كتاب بصائر الدرجات را به همين دليل مورد بىمهرى قرار مىدهد . اما خوانندگان عزيز مىدانند كه مؤلفين كتب چه بسا ، خود بعد از تأليف كتاب و نشرش ، در آن دخل و تصرف مىنمايند مطالبى را از آن كم يا بدان اضافه مىكنند . اكنون كه صنعت چاپ رواج پيدا كرده همه آشكارا مىبينند كه گاهى چاپ‌هاى بعدى كتاب چند برابر چاپ اول است ، آيا اختلافات دو چاپ كتاب به معناى دخالت اشخاص غير قابل اعتماد يا عدم مراقب چاپخانه و . . . مىباشد ؟ شبيه همين دو گونه‌گىها در زمان سابق كه چاپ مطرح نبوده ، توسط شخص مؤلف در كتاب‌ها انجام مىگرفته است . روات اين كتب هم برخى به نسخهء اوليهء كوچك و برخى به نسخهء بزرگ دست يافته و آن را روايت مىكردند ، بنابراين طبيعى است كه نسخ كتاب مختلف باشد اگر بخواهيم به ذكر نمونه‌هايى از اين حك و اصلاح و دخل و تصرفات بپردازيم سخن به درازا مىكشد . با اين توضيحات روشن مىشود كه دو نسخه داشتن بصائر به معناى بىاعتبارى اين كتاب نيست . در اينجا قسمتى از عبارت ذريعه را كه مورد استناد آقاى بهبودى بوده نقل مىكنيم تا خود بهتر قضاوت كنيد « . . . و هذا المطبوع هو البصائر الكبير

--> ( 1 ) . فهرست شيخ طوسى ، ص 153 .