خداوند پرهيز دارد كه كارها را جز از رهگذار اسباب تدبير كند » « 1 » را ناظر به قانون عليت دانسته و بنيان تمام معارف دينى مىشناسد : و اعلم إنّ هذه مسألة مهمة لا أهمّ منها لأنّ القول بالعلة و المعلول ، مبنى جميع المقاصد العلمية و مبنى علم التوحيد و الربوبية و المعاد و علم الرسالة و الإمامة و علم النفس و ما بعدها ؛ « 2 » بدان اين مسئله چنان مهم است كه مهم‌تر از آن وجود ندارد ؛ زيرا اعتقاد به نظام علت و معلول ، بنيان تمام مقاصد علمى و پايه علم توحيد و خداشناسى و معاد و پيامبرشناسى و امام شناسى و علم انسان شناسى و ديگر دانش‌هاى پس از آنهاست . نگرش‌هاى عرفانى در شرح ملّا صدرا ملّاصدرا معتقد است كه مسخ در امت اسلامى ، بسان امت موسى عليه السلام فراوان است و از آن جا كه جهان آخرت ، عالم ظهور باطن انسان‌هاست و آنان بر اساس نيت‌هاى خود محشور مىشوند ، صورت حقيقى آنها آشكار مىگردد . « 3 » با اين حال ، بر اين باور است كه باطن حقيقى اشخاص براى اهل كشف و شهود در همين دنيا ميسّر است : . . . و أهل الكشف لظهور سلطان الأخرة عليهم و به روزه لهم يرون به عين البصيرة كل إنسان على صورته إلى يحشر عليها يوم القيامة كما دلّ عليه حديث الحارثة الأنصارى ؛ « 4 » صاحبان كشف و شهود ، به‌خاطر آشكار شدن حكومتِ آخرت‌نگر بر آنها و هويدا شدن جهان آخرت در نظرشان ، با چشم بصيرت هر انسانى را با همان صورتى كه در روز قيامت محشور مىشوند ، مىبينند ، چنان كه حديث حارثه انصارى بر آن رهنمون است . بر اساس همين مشرب عرفانى است كه او ميان موجودات عالم رابطه معنوى و جذبه طبيعى به ذات عالم و برخوردارى از يك حقيقت روحانى قايل شده و مسئله

--> ( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 530 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 336 . ( 4 ) . همان .