و مغرب ، قبله است . . . . و آنكه به سوى جهتى نماز گزارد و سپس خطايش آشكار شود اگر بين مشرق و مغرب در جهت قبله نماز گزارده بوده صحيح است و الا در صورت داشتن وقت ، نماز را اعاده كند و در غير اين صورت ( كه وقت نماز پايان يافته باشد ) اعاده لازم نيست . گفته شده كه اگر پشت به قبله نماز خوانده چه در وقت نماز و چه خارج از وقت نماز ، آن را اعاده كند امّا دلالتى در اخبار بر اين قول نيست گرچه احتياط آن را ايجاب مىكند . « 1 » صاحب جواهر الكلام ، شيخ حسن نجفى ، پس از ذكر قول مشهور مىنويسد : در هر حال مدار صحت در قريب و بعيد از مكّه و كعبه ، جز استقبال عين كعبه نيست . . . و در فرد بعيد به سبب زيادى دورى . . . طريقى براى احراز استقبال نيست . . . مگر با استعمال امارات نجومى ، چرا كه بعد از انتفاى علم ، حصول ظن منحصر به جستجوى قبله تا حد جهت و طاقت است و در اين صورت نسبت به ما امارات ، فقط افادهء ظن در حصول جهت مىكند . . . سپس صاحب جواهر از اينكه بعضى خطا در آن را جايز دانسته و فرد را مكلف به استعمال امارات ظنيه مىكنند تعجب مىنمايد و مىنويسد : « محراب معصوم عليهم السّلام و ساير امارات ادله‌اى براى جهت كعبه‌اند و نه عين آن . » آنگاه بحث مستوفايى پيرامون عين و جهت مىكند و تفاوت آن را بر مىشمارد و مىآورد كه صحبت در خصوص قبله و عين و جهت آن بسيار طولانى شد و لازم هم بود چرا كه در اين زمان مراد از معناى جهت مخفى مانده است . سپس قول محقق اردبيلى و برخى تابعين او را كه تدقيق در امر قبله را

--> ( 1 ) . مفاتيح الشرايع ج 1 ، ص 112 - 114 .