حسب ظواهر امور داورى مىشود و ممكن است فرزند كسى به غير از پدر واقعيش نسبت داده شود و يا علم را به غير از عالمان نسبت دهند و همچنين صلاح و تقوا را به غير از اصحاب آن ؛ اما در آخرت غير از حق و حقيقت چيز ديگرى وجود ندارد : « چون امر خدا فرا رسد بر مبناى حق داورى كند و اهل باطل آن روز زيان كنند . » « 1 » ( و إنّ اليوم عمل و لا حساب ) فرد عاقل آن است كه خود را محاسبه كند ، پيش از اين كه او را محاسبه كنند و ارزش خود را بشناسد ، پيش از اين كه ميزان ، وزن عمل او را نشان دهد . حضرت عليه السّلام نيز در اين باره مىفرمايد : « خود ، نفس خود را محاسبه كن زيرا ديگران خود حسابرس دارند . » « 2 » ( و غدا حساب ) عرضه اعمال و بازپرسى و محاكمه بدون وكيل مدافع ، و بىشفيع و پشتيبان انجام مىگيرد : « [ ياد كن ] روزى را كه هركس مىآيد [ و ] از خود دفاع مىكند و هركس به آن چه كرده بىكم و كاست پاداش مىيابد و بر آنان ستم نمىرود . » « 3 » ( و لا عمل ) ديگر زمان عمل گذشته است .

--> ( 1 ) . فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ غافر / 40 : 78 . ( 2 ) . نك : نهج‌البلاغه : خطبه 222 . ( 3 ) . يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ نحل / 16 : 111 .