خود علم . و انسان در اراده و حركات خود از اكثريت وقوع خارجى پيروى مىكند ، نه از عقيدهء اكثريت ؛ يعنى هميشه رفتار و كردار خود را بر آن‌چه بيشتر اوقات به صلاح اوست استوار مىسازد ، نه آن كه بيشتر مردم عقيده دارند ! قرآن نيز در حكمت‌ها و مصلحت‌هاى قانون‌گذارى خود ، همين راه را پيموده است : خدا نمىخواهد براى شما رنج و مشقت ايجاد كند ، بلكه ارادهء خدا اين است كه شما را پاكيزه گرداند و نعمتش را برايتان تكميل كند ، شايد شكرگزارى كنيد . « 1 » براى شما روزه واجب شده است ، همان‌گونه كه براى پيشينيان شما واجب شده بود ، باشد كه پرهيزكار شويد . « 2 » آيات ديگرى نيز كه همگى آنها احكام تشريعى را براساس ملاك‌هايى قرار داده كه به‌طور اغلب - و نه هميشه - وجود و وقوع خارجى دارند . پس پيروى از اكثريت ، ناموس طبيعى عالم نيست ، زيرا ناموس عالم ، اكثريت خارج است ، نه عقيده و علم كه ممكن است با خارج تطبيق داشته باشند يا نداشته باشد . 4 - گفته شد : « تمدن حاضر براى كشورهاى پيشرفته ، سعادت و نيك‌بختى به ارمغان آورده و افراد را از رذايل اخلاقى كه مورد پسند جامعه نيست تهذيب و تطهير كرده است » . اين گفته خالى از خلط و اشتباه نيست . گويا مراد اينان از سعادت اجتماعى اين است كه جامعه از نظر جمعيت و نيرومندى و قدرت بر سايرين برترى جويد و در استفاده از منابع مادّى راه تعالى پويد .

--> ( 1 ) . « ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ » مائده ، آيه 6 ( 2 ) . « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » بقره ، آيه 183