[ 3 ] پرسش از استاد : « . . . اين جا كلام استاد بزرگ پايان مىيابد ، ولى بالاخره ، به نظر مىرسد كه هنوز جاى اين سؤال است كه با در نظر داشتن عدم امكان تخلف اراده الهى و با فرض تعلق اراده الهى به فعل عبد و لو با جميع شرايط وجودى ، بالاخره آيا ممكن است فلان فعل در خارج تحقق پيدا نكند ؟ مسلما با اين حساب ، خير ؛ ولى ممكن است سخن از « نسبت به فاعل » به ميدان آيد ؛ در اين صورت بايد گفت : نسبت ، يك امر « اعتبارى » است و ما در اين جا سخن از « واقعيات » مىگفتيم كه : آيا واقعا بالاخره ممكن است فلان معصيت انجام نگيرد ؟ و آيا در صورتى كه جواب منفى باشد به محذور ديگران - اما به صورت ديگر - مبتلا نشده‌ايم ؟ ( اگر اين كلام از مترجم ، دليل بر عدم فهم مطالب استاد نباشد ) . فى ليلة 22 جمادى الثانى 1377 ه ق محمد جواد حجتى كرمانى پاسخ به خط استاد علامه طباطبائى رحمه الله : « اثر يك مركب خارجى چنان كه نسبت به مجموع مركب دارد ، همچنين به هر يك از اجزا نيز دارد و هر دو نسبت حقيقى هستند نه اعتبارى ، در صورتى كه نسبت فعل به انسان كه جزء علت تامه است امكانى بوده باشد ، حقيقى نيز هست ، ديگر در ثبوت اختيار نبايد ترديد داشت » . * * *