كار و فعلى نزد قوهء فعاله مقيد به فقدان كار بىرنج يا كم رنج بود ، پس در موردى كه دو فعل و دو كار ، بىرنج و با رنج فرض شود ، انتخاب بىرنج ، معين خواهد بود . و به همين جهت است كه شارع مقدس مىفرمايد : اگر دو راه ، انسان را به مقصدى مىرساند بايد اسب و يا قاطر ، از راه نزديك‌تر و يا صاف‌تر برده شود تا رنج كمترى را تحمل كنند . و روى اين اصل ( انتخاب سبك‌تر و آسان‌تر ) مىباشد كه تطوّر و تحوّلى در همهء اعتباريات ، در جميع شئون انفرادى و اجتماعى انسان ، موجود مىباشد ( و ممكن است افكار ساير جانوران زنده به ويژه افكار انفرادى آن‌ها كم‌وبيش بهره‌اى از اين تطوّر و تحوّل داشته باشند ) چنان‌كه تأثير اين اصل در عادات و رسوم و لغات در انسان بسيار روشن است . انسان ، پيوسته مىخواهد با سرمايهء كم ، سود بسيار برد و با تلاش سبك‌تر ، كارى سنگين‌تر انجام دهد و با راه نزديك‌تر ، فاصلهء دور تر را طى كند . و اگر چنان‌چه گاهى نتيجهء معكوس پيش آمده و سير تطوّرى از شكل آسان‌تر به حالت دشوارترى تبديل مىشود و يا عادت و رسم ساده‌ترى به يك مرحلهء پيچيده‌ترى مىرسد ، نه از راه تطوّر تنهاست ، بلكه اغراض ديگرى ضميمه و پيوند اين اصل شده و سنگينى بار آورده ، چنان‌كه زندگى ساده و بسيط انسان اوّلى فعلًا به ورطه و شكل بسيار دشوار و سختى افتاده ، ولى استفاده‌هاى بسيار ديگرى منظور شده كه در واقع آن‌ها به اصل افزوده شده و حالت بغرنجى پيدا كرده ؛ مثلًا انسان اوّلى تنها گرسنگى احساس كرده و تنها براى سيرى ، علف يا گوشت خام مىخورده ، ولى انسان امروز از تغذيه ، تنها سيرى نمىخواهد و مقاصد ديگرى نيز دارد ، هم‌چون ادامهء سلامت ، ازدياد عمر و جلوگيرى از پيرى زودرس و هم‌چنين . . . . و گاهى انسان را به خودنمايى و به رخ كشيدن ثروت با دكور سازىها ، تشريفات آن‌چنانى ، هشت نوع غذا در سفره و ده‌ها تشريفات ديگر وادار مىسازد . 4 . اصل استخدام و اجتماع ما در خارج هر پديدهء مادى را كه مىبينيم تركيبى يا همراه تركيبى است كه براى حفظ بقاى خود از خارج به نحوى استفاده مىنمايد و اين خاصيت در همهء موجودات و به ويژه در