فكر رفتار مىكنند . البته ممكن است ميل و اراده در يك مورد جمع شوند ؛ يعنى هم اراده به يك چيزى براساس ميل باشد و هم به حكم عقل باشد . « 1 » مسئلهء بايدها و نبايدها براى انسان عاقل مطرح است . قدماى ما هم آن را جزو عقل عملى مىدانستند نه اين‌كه مربوط به جنبهء علمى نفس باشد . آنان هم احكام را احكام عقل عملى مىدانند ، حسن و قبح حكم عقل عملى است ؛ يعنى آن قوهء مفكرهء درك كنندهء كلى ، از آن جنبه‌اى كه بدن را تدبير مىكند اين‌گونه احكام دارد و گرنه در بارهء انسان ، از آن حيث كه حكم عقل بر او حاكم نيست ؛ مانند حيوانات ، هيچ‌گونه اعتبارى نيست ، و اين مجازسازى اتفاقاً يكى از مختصات انسان است . اين انسان است كه انديشه‌اش به حدّى رسيده كه حدّ يك شىء را به شىء ديگر مىدهد و به انسان زيبا مىگويد : « ماه » . يك موجودى به نام ماه مىبيند و يك موجودى به نام انسان ، و در آن يك حسنى و زيبايىاى مشاهده مىكند و به آن احساساتى دارد و بعد حدّ آن را بر يك چيزى كه حسنى و زيبايى دارد ، مىدهد ؛ آن را بر اين ، منطبق مىكند تا احساساتى كه به آن دارد بر اين هم ، منتقل كرده باشد . اين عمل يكى از نشانه‌هاى رشد انسانى است ، و حيوان ابداً قادر نيست چنين تصرفاتى بكند . اين كار در واقع مثل يك نوع گريم و توالت كردن است كه انسان در حس خودش يك زيبايى براى يك انسان احساس مىكند سپس يك نوع زيبايىهاى عرضى بر آن اضافه مىكند ، در عين اين‌كه مىداند اين زيبايىها مال خود آن انسان نيست ، مال آب و رنگ و خال و خط است ، ولى همين آب و رنگ را ، كه از بيرون آورده و به آن اضافه كرده ، باعث مىشود كه آن شخص

--> ( 1 ) . سؤال : در جايى كه ميل پيدا مىشود و دست مىبرد ، آيا اصلًا اراده نيست ، يا هست ، ولى سريع است ؟ جواب : حالا ، اگر هم باشد ، ارادهء ضعيفى است . من نمىگويم هيچ عاملى وجود ندارد . مقصود اين است كه روشن شود اراده وميل دو چيز است ، و انسان هرچه محكوم ميل باشد اراده در او ضعيف‌تر است ، اين حرفى است كه حاجى وحتى خود آخوند ، البته در بعضى جاها دارند ؛ زيرا در جاهاى ديگر خلاف آن را گفته ، و حتى شيخ هم كه گفته ، اراده و شوق يكى است ( حرف درستى نيست ) . ولى در جاهاى ديگر تصريح مىكنند . خود شيخ هم تصريح مىكند كه اراده غير از شوق است . اراده آن حالت اجماع نفس است ، حالت تصميم‌گيرى نفس است كه عقل دخالت كرده و محاسبه به ميان آمده و ترجيح عقلى انجام گرفته است . هر چه اين‌جور باشد اراده قوىتر است . مطهرى ، مجموعه آثار : نقدى بر ماركسيسم ( برگرفته )