ساخته شدهء ذهنى . اشكال ماديون مىگويند : آزمايش‌هاى متوالى نشان مىدهد كه محيط زندگى انسان در افكار وى سهيم مىباشد و اختلاف معلومات و افكار با اختلاف منطقه و محيط زندگى حتى در يك فرد انسانى به حسب دو زمان و به موجب اختلاف شرايط ، روشن و غير قابل انكار است و هم‌چنين ما مىتوانيم با تربيت‌هاى گوناگون در انسان افكار گوناگون ايجاد نماييم ، پس « حقايق علمى » مخلوق خودمان و تابع خودمان بوده و يك ثبوت غير قابل تغييرى ندارند . پاسخ وصف مزبور ( تغيير ) مخصوص به يك سلسلهء ويژه‌اى از معلومات و ادراكات است كه مطابَق خارجى آن‌ها اجزاى اجتماعى است كه خودمان به وجود مىآوريم و ناچار با تغييراتى كه خودمان در اجزا و شرايط اجتماع ايجادى خودمان ، مىدهيم ادراكات ويژهء آن‌ها تغيير مىپذيرند ، كه در اصطلاح « ادراكات اعتبارى » ناميده مىشود ؛ اما يك سلسله ادراكاتى كه مطابَق آن‌ها خارج از ظرف اجتماع مىباشد و با فرض وجود و عدم انسان مجتمع يا هر جانور زنده اجتماعى ، به وصف تحقق و وجود موصوفند ؛ يعنى بود و نبود حيوان مدرك و با شعور در واقعيت آن‌ها مؤثر نمىباشد ، آن‌ها با اختلاف محيط زندگى و تربيت و تلقين اختلاف پيدا نمىكنند ، زيرا تا چيزى حضور وجودى نداشته باشد ذهن نمىتواند از عدم ، عكس‌بردارى كند و تا چيزى ثابت و لا يتغير هم نباشد . توضيح كامل اين مطلب به بيان مبسوطترى نيازمند است كه در موارد علوم و ادراكات از طريقهء ديگر و راه تازه‌ترى به جستجو و بررسى پرداخته و علوم و ادراكات حقيقى و اعتبارى را مورد بحث و كنجكاوى قرار داده و كيفيت مطابقت آن‌ها را با خارج خود و خواص ديگرشان را روشن سازيم و ازاين‌روى ناچاريم در همين جا مقاله را خاتمه داده و مقالهء ديگرى را آغاز كنيم .