اشكال بر تلازم ميان علت و معلول متن فإن قلت : الذي تستدعيه حاجةُ الممكن إلى المرجّح . . . به مكان من الوضوح . ترجمه اگر كسى اشكال كند و بگويد چيزى كه حاجت ممكن به مرجح و توقف وجود آن بر وجود علت تامه را استدعا مىكند عبارت است از استلزام وجود علت تامه در هر ظرفى كه باشد ، وجود معلول را در هر ظرفى كه باشد . اما اين كه معلول و علت در وجود خود معيت داشته انفكاكى در ظرف خود نداشته باشند اين ادعاى درستى نيست ، چرا جايز نباشد علتى كه مستلزم وجود معلول است موجود شود ولى اكنون معلول آن موجود نباشد سپس علت معدوم شده در زمانى ديگر در حالى كه علت وجود ندارد موجود شود . يا اين كه علت تامه موجود باشد در حالى كه معلول هنوز موجود نشده باشد . سپس براى علت تصميم ( براى ايجاد معلول ) عارض گردد و آن را موجود كند . اين فرض اخير ، در علت‌هاى تامى كه فاعل بالاختيار هستند بسيار واضح است . شرح حاصل اشكال اين است كه ما قبول داريم كه علت تامه مرجح وجود معلول هست و وجود معلول بر آن متوقف است ، لكن معناى اين سخن بيش از اين نيست كه علت تامه مستلزم معلول است گرچه علت و معلول در دو ظرف زمانى موجود شوند و در زمان اول علت باشد و معلول نباشد و در ظرف زمان دوم معلول باشد خواه علت موجود باشد يا نباشد . يا در ظرف زمان اول علت باشد اما معلول با آن نباشد و بعداً علت تامه تصميم تحقق معلول را بگيرد و آن را موجود كند . اما اين كه شما تصور كنيد كه معناى سخن فوق اين است كه علت و معلول حتماً