آن‌كه علاقه انفعالى به جسم دارد يا ندارد . در صورت اول نفس و در صورت دوم عقل است . پس ، جواهر در پنج قسم خلاصه شده‌اند . احتمال زياده و نقصان در عدد جواهر متن وليس التقسيم عقليّاً دائراً بين النفى . . . عليها الجوهر صدقَ الخارج اللازم . ترجمه تقسيم فوق يك تقسيم عقلىِ داير بين نفى و اثبات ، نمىباشد ؛ زيرا جوهرمركب از حال و محل به حسب احتمال عقلى منحصر در جسم نيست ، بلكه مىتواند كه در نظام هستى جوهرى مادى و مركب از ماده و صورت باشد ، ولى با اين حال صورت جسمية نباشد . لكن فلاسفه با اعتماد به استقرايى كه انجام داده‌اند ، نوع مادى را در جسم خلاصه كرده‌اند . مضافاً به اين كه قبلًا دانستى كه صورت جوهرى ، داخل در مقولهء جوهر نيست ، گرچه جوهر بر آن صدق مىكند ، صدق خارج لازم . « 1 » شرح در اين كه اقسام جوهر چند تاست ميان مشائين و اشراقيين اختلاف است . مشائىها به دليل آن‌كه هيولا را به عنوان جزء جسم قبول دارند ناگزير جزء ديگرى را براى جسم مىپذيرند كه صورت جسميه باشد . از اين جهت جواهر را پنج عدد مىدانند ، كه ذكر آن گذشت . « 2 » اما اشراقىها و نيز محقق طوسى رحمه الله به جهت آن‌كه هيولا را به عنوان جزء جسم قبول ندارند طبعاً جزء ديگرى هم براى جسم قائل نيستند . از اين رو ، جواهر

--> ( 1 ) . مرحلهء ششم ، فصل دوم ( 2 ) . ر . ك : مرحلهء ششم ، فصل دوم