براى فصل منطقى ، فصل اشتقاقى نيز مىگويند ؛ يعنى فصلى كه مبدأ اشتقاق فصل منطقى هست . اما اين‌كه مؤلف در عبارت كتاب كلمهء « ذا » را به نفس اضافه كرده‌اند اين از اين جهت هست كه بعضى از الفاظ براى معناى به شرط لا وضع شده‌اند ، « مانند » ضرب كه براى حَدَثِ به شرط لا وضع گرديده و بدين لحاظ قابل حمل نيست ، چون اعتبار به شرط لا يعنى اعتبار معنا به ملاك وجود منفرد و خارجى او كه بدين ملاحظه هيچ موجودى بر موجود ديگر قابل حمل نيست . و چون بخواهيم اين فصل را بر انسان حمل كنيم ناگزير بايد آن‌را به‌صورت معنايى كه قابل حمل است در بياوريم . اضافه كردن كلمهء « ذا » او را از حالت به شرط لايى بيرون مىآورد و به او اعتبار لا به شرطى مىدهد و قابل حمل بر انسان مىنمايد . متن ثمّ إنّ الفصل الأخير تمامُ حقيقةِ . . . كانت حقيقة النّوع محفوظةً بالصّورة . ترجمه فصل اخير ، « 1 » تمام حقيقت نوع است ؛ چون او محصل جنس است ، جنسى كه فصل ، او را تحصّل مىدهد و نوعيت او را تمام مىكند . پس آنچه در اجناس و فصول ديگر نوع به وجه ابهام آورده مىشود در فصل اخير به نحو تحصيل ، ملاحظه مىگردد . متفرع بر اين مطلب اين‌كه نوعيت نوع به سبب فصل ، محفوظ مىماند ؛ گرچه بعض اجناسِ نوع ، تبديل شوند . از اين جهت اگر صورتى كه همان فصل به شرط لا است مجرد از ماده گردد - ماده‌اى كه در مركبات مادى جنس به شرط لا هست ، مانند انسان كه نفسش مجرد مىشود و از بدن جدا مىگردد - در اين‌جا حقيقت نوع به سبب صورت محفوظ مىماند .

--> ( 1 ) . ر . ك : اسفار ، ج 2 ، ص 35 - 36