آثار خارجى است و وجود آنها در ذهن همراه با آثار ذهنى است . بر اين اساس ، ماهيات دو ظرف تحقق دارند : يكى خارج و ديگرى ذهن . تحقق ذهنى ماهيات ، ملاك علم ما به ماهيات و به جهان خارج مىباشد و به عبارت ديگر وجود ماهيات در ذهن ، پل عبور ما به جهان خارج مىگردد . بشر از آن‌جا به موجودات خارجى همچون زمين و آسمان و درخت و سنگ ، آگاه مىشود كه ماهيات اينها در ظرف ذهن همچون ظرف خارج ، موجود مىگردد . تحقق ماهيات موجود خارجى در ذهنِ ما ، هم علم ما به ماهيات را تشكيل مىدهد و هم پل عبور شخص عالم مىشود به جهان خارج از ذهن خودش ؛ و علم او به خارج را تشكيل مىدهد . بحث و گفت‌وگو دربارهء وجود ماهيات در ذهن به نام بحث « وجود ذهنى » نام‌گذارى شده است . اين بحث گرچه تحت اين عنوان در كلمات قدماىِ حكما تا قبل از فخر رازى و خواجهء طوسى مطرح نبوده است ، ولى كم و بيش در خلال كتب حكما موجود بوده است . اولين كسى كه اين بحث را تحت اين عنوان منعقد كرده‌است ، فخر رازى در مباحث المشرقيّه و خواجهء طوسى در تجريد بوده‌است . سپس در كلمات متأخرين ، اين بحث جاى خود را در مباحث وجود باز كرده و پيرامون آن ، مطالب فراوانى گفته شده است . دليل اين‌كه اين بحث را ذيل مباحث وجود مطرح كرده‌اند - با آن‌كه بحث وجود ذهنى را كه مربوط به علم و شناخت است ، بايد در كيف نفسانى مطرح كرد - اين بوده است كه وجود به تقسيم اولى به وجود خارجى و وجود ذهنى تقسيم مىشود . لذا بحث وجود ذهنى در قلمرو مباحث وجود و تقسيمات اوليه آن قرار مىگيرد . و به همين جهت ، بحث آن را در ذيل مباحث وجود آورده‌اند . متكلمان - كه پيوسته با نقد و ايرادهاى خود ، عامل سعى و تلاشِ فلاسفه در پاسخ‌گويى به شبهات بوده‌اند - در باب وجود ذهنى هم ايرادات قابل ملاحظه‌اى وارد نموده‌اند . از جمله آن ايرادات اين است كه اگر ماهياتِ اشياء ، در ذهن ما پديد مىآيند