السيد الطباطبائي ( مترجم وشارح : محسن دهقانى )
179
فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى )
حكم به اتحاد محمول با موضوع در ظرف ذهن صورت مىگيرد و گرنه خارجاً انسان با انسان متحد است و انفكاكى ندارد تا به رابط نياز داشته باشد . همچنين در هليات بسيطه ، مانند « انسان موجود است » نيز رابط ، وجود ندارد ؛ زيرا براى انسان صرف نظر از وجود او حقيقتى نيست تا رابط ، ميان او و وجود او ارتباط برقرار كند . هل بسيطه كه مفاد كان تامه است نظر به اثبات اصل وجود براى موضوع دارد بر خلاف هل مركبه كه نظر به اثبات صفت براى موضوع دارد . از عدم ، رابط ساخته نمىشود متن الرّابع : أنّ العدم لايتحقّق منه رابط . . . اللّهمّ إلّابحسب الاعتبار الذهنىّ . ترجمه چهارم ، از عدم ، رابط به وجود نمىآيد ؛ زيرا عدم نه شيئيتى دارد نه تميّزى . و لازمهء اين حرف اين است كه قضاياى موجبهاى كه يك طرف آن يا دو طرفش مانند جملهء « زيدٌ معدومٌ » يا « شريك البارى معدومٌ » عدم هست ، رابط عدمى در آنها نباشد ؛ زيرا معنا ندارد كه عدم ، قائم به دو عدم يا يك وجود و يك عدم شود . براى عدم ، شيئيت و تميّزى جز به اعتبار ذهنى ، وجود ندارد . شرح گفته شد وجود رابط وجه ارتباط ميان وجود موضوع و محمول است ؛ خواه آن موضوع و محمول از خارج حكايت كند يا از ذهن . حال مىخواهيم بگوييم : از عدم ، رابط ميان موضوع و محمول ساخته نمىشود ؛ زيرا عدم واقعيتى ندارد تا بتواند ميان موضوع و محمول نقش رابط را ايفا كند . و هيچ عدمى هم از عدم ديگر متمايز نيست تا يكى « عدم رابط » شود و ديگرى « عدم غير رابط » . سپس مؤلف مىگويد مىفرمايد : « اللّهمّ إلّا بحسب الاعتبار الذّهنى » . يعنى گرچه عدم ، حقيقت و تميّز از عدم ديگر ندارد ، ولى به واسطهء ثبوتِ فرضى كه براى آن