فصل هفتم در اقسام علّت فاعلى فلاسفه براى فاعل ، اقسامى ذكر كرده‌اند « 1 » و برخى از فلاسفه آنها را تا هشت قسم رسانيده‌اند و وجه و علّت ضبط آنها را در هشت قسم به اين‌ترتيب ذكر كرده‌اند : آيا فاعل بر فعل خود ، علم دارد و علمش در فعلش دخيل هست يا نه ؟ در صورت دوّم نيز آيا فعلش ، موافق و ملائم طبعش مىباشد كه از آن به « فاعل به طبع » تعبير آورده‌اند يا فعلش موافق طبعش نيست كه آن را « فاعل به قسر » ناميده‌اند . اوّلى نيز ( يعنى صورتى كه فاعل ، علم به فعل خود داشته و علمش در فعلش ، دخيل مىباشد ) يا اينكه فعلش از روى اراده‌اش نمىباشد كه از آن به « فاعل به جبر » تعبير مىآورند يا اينكه فعلش از روى اراده‌اش انجام مىگيرد . اين صورت نيز از دو شقّ خالى نيست : يا علمش به فعلش در مرتبهء فعلش بوده بلكه عين فعلش مىباشد و آن را « فاعل به رضا » مىنامند و يا اينكه علم فاعل به فعلش قبل از انجام فعل مىباشد و در اين‌صورت نيز يا اينكه فاعل در فعلش مقرون بداعى و انگيزهء زائد بر ذات فاعل مىباشد و آن را « فاعل به قصد » مىنامند و يا اينكه مقرون بداعى و انگيزه زائد بر ذات

--> ( 1 ) - طبيعيّات شفا مقالهء اوّل فصل 12 - التّحصيل ص 552 - شوارق فصل سوم مقاله 7 - شرح منظومه ص 125 و ص 115 - اسفار ج 2 ص 220 و ص 225 و ص 222 - مبداء و معاد ص 133 و ص 135 و ص 134 - تعليقهء شفاء ص 244 - اسفار ج 2 ص 225 ( شارح )