چرا مقسم مواد ثلاث ، مفهوم قرار داده شد نه ماهيت ؟ 1 . مفهوم ، واژهء عامى كه كليهء معانى موجود در ذهن را شامل مىشود ، و از اين جهت اعم از ماهيت است . ماهيت تنها معقولات اولى را دربر مىگيرد اما مفهوم ، معقولات ثانى فلسفى و معقولات ثانى منطقى و غير آن را نيز شامل مىشود . در گذشته‌هاى دور ، حكما مقسم مواد سه‌گانه را ماهيت قرار داده و مىگفتند : ماهيت يا اقتضاى وجود دارد و يا اقتضاى عدم دارد و يا اقتضاى هيچ‌كدام را ندارد . اما چون اين بيان با اشكال‌هاى عديده‌اى مواجه شد بعدها به جاى ماهيت ، مفهوم را قرار دادند ، « 1 » و لذا حضرت علامه فرمودند : « كلّ مفهوم اذا قيس . . . » . مقسم مواد سه‌گانه مفهوم بما هو مفهوم نيست 2 . در اين‌جا كه مىفرمايند : « كل مفهوم اذا قيس الى الوجود . . . » مفهوم از آن جهت كه حاكى از مصداق واقعى و يا فرضى خود است ، موردنظر مىباشد ، نه از آن جهت كه مفهومى از مفاهيم است ، چراكه وجود براى هيچ مفهومى از آن جهت كه مفهوم است ، واجب و يا ممتنع نيست ، يعنى تمام مفاهيم ، ممكن هستند و اين تقسيم در آن راهى ندارد . بنابراين ، مقصود از عبارت فوق آن است كه : هر مفهومى به لحاظ مصداقش ، در مقايسه با وجود از سه حال بيرون نيست : يا وجود براى مصداق آن مفهوم واجب است و يا ممتنع است و يا آن‌كه نه واجب است و نه ممتنع . بيان انحصار مواد در وجوب ، امكان و امتناع 3 . حاصل كلام حضرت علامه آن است كه « هر مفهومى يا واجب است و يا ممتنع است و يا ممكن . » اين يك قضيهء منفصلهء حقيقيه است كه بيانگر انحصار مواد در اين سه چيز مىباشد . « 2 » اين منفصله در واقع محصول دو تقسيم ثنايى دائر بين نفى و اثبات است كه در طول هم صورت مىپذيرد و مبيّن انحصار مواد در اين سه امر

--> ( 1 ) . ر . ك : اصول فلسفه و روش رئاليسم ، ج 3 ، ص 74 و 75 . ( 2 ) . اين حصر يك حصر عقلى است ، و حصر عقلى بايد مبتنى بر تقسيم ثنايى و دوران بين نفى و اثبات باشد .