و جدل حجتى است كه همه يا برخى از مواد آن از مشهورات و مسلمات گرفته شود چنان‌كه در ميان گروندگان اديان و مذاهب معمول است كه در داخل مذهب خود نظريات مذهبى را با اصول مسلمه آن مذهب اثبات مىكنند . قرآن كريم هر دو شيوه را به كار بسته و آيات بسيارى در اين كتاب آسمانى در هر يك از اين دو شيوه موجود است . اولا به تفكر آزاد در كليات جهان هستى و در نظام كلى عالم و در نظام‌هاى خاص مانند نظام آسمان و ستارگان و شب و روز و زمين و نباتات و حيوان و انسان و غير آنها امر مىكند و با رساترين ستايش از كنجكاوى عقلى آزاد مىستايد و ثانيا به تفكر عقلى جدلى كه معمولًا بحث كلامى ناميده مىشود مشروط به اين‌كه با بهترين صورتى ( به منظور اظهار حق بى لجاجت متون باخلاق نيكو ) انجام گيرد ، امر نموده است چنان‌كه مىفرمايد : « ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » « 1 » پيش قدمى شيعه در تفكر فلسفى و كلامى در اسلام كاملًا روشن است كه از روز اول كه گروه اقليت شيعه از اكثريت تسنن جدا شده پيوسته با مخالفين خود در نظريات خاصه‌اى كه داشت بمحاجه مىپرداخت . درست است كه محاجه دو طرفى است و متخاصمين هر دو در آن سهيم مىباشند ولى پيوسته شيعه جانب حمله و ديگران جانب دفاع را به عهده داشته‌اند و پيشقدمى در تهيه وسايل كافيه مخاصمت درحقيقت از آن كسى است كه بحمله مىپردازد . و نيز در پيشرفتى كه تدريجاً نصيب مبحث كلامى شد و در قرن دوم و اوايل قرن سوم با شيوع مذهب اعتزال باوج ترقى رسيد پيوسته علماء و محققين شيعه كه

--> ( 1 ) . نحل ، آيه 125