السيد الطباطبائي

350

نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى ( حواشى بر بحار الانوار ) ( فارسى )

و اشعرى به عقيده سوم ( صفات نه عين ذات هستند و نه غير ذات ) معتقد است . ترجمه سخن علامه طباطبائى ( ره ) : از اهل سنّت . بررسى : مرحوم طباطبائى اين تك جمله را براى توضيح مقصود دوانى از جمل « جمهور المتكلمين » ، نوشته است . دوانى دو نحله بزرگ از متكلّمين معتزله و اشعرى را به طور جدا آورده و نظرشان را مشخص كرده است . سپس با لفظ « جمهور » ديگر متكلّمين در جامعه اسلامى كه پيرو آن دو نحله نبوده اند ، را آورده است و مى گويد اينان معتقد هستند كه صفات خدا غير از ذاتش است . علامه طباطبائى تذكر مىدهد كه متكلّمين شيعه با اين جمهور ، همراه نيستند و صفات خدا را غير ذات خدا نمى دانند . اما بيان نكرده است كه نظر متكلّمين شيعه چيست . ليكن از محتواى نقدى كه بر سخن علامه مجلسى در شماره پيش ( شماره 43 ) مرقوم فرموده ، و مشاهده كرديم كه با تعجب بر مجلسى خرده گرفته است ، معلوم مىشود كه به نظر ايشان متكلّمين شيعه به « صفات خدا عين ذاتش است » معتقد هستند . و اين از جهتى درست است زيرا در قلم و بيان علماى ما اين اصطلاح جارى هست . اما نظر به اين كه چنين اصطلاحى نه در قرآن آمده و نه در حديث ، بل در حديث - همانطور كه در مبحث 43 ديديم - خلاف آن آمده است ، بنابراين ، بى ترديد آنان كه به دقت نگريسته اند ، اصطلاح مذكور را از باب « ضيق و خناق » به كار برده اند ، و اين اصطلاح به شرط ضيق و خناق ، صحيح است و گرنه نادرست است به ويژه از ديدگاه كلام و روش متكلّمين شيعه كه مواظب هستند از دايره قرآن و حديث خارج نشوند . اما سخن محقق دوانى دربار فلاسفه ، همراه با كلّى گوئى است . زيرا ارسطوئيان اصيل ، خدا را « مريد » - داراى اراده - نمى دانند و نمى توانند بدانند . چون خداى آنان « علّت » و « علة