مشهورتر از آنست كه وصف شود « 14 » . » و شاگرد عاليقدر ديگرش شيخ طوسى مىنويسد : « محمد بن محمد بن نعمان ابو عبد اللّه مفيد معروف به « ابن معلم » از متكلمان طايفهء اماميه است . در زمان او مرجعيت شيعه به وى منتهى گشت . در فقه و كلام بر هر كس ديگرى مقدم ، فكرش عالى ، ذهنش دقيق ، و حاضر جواب بود . « 15 » » علامه حلى مىنويسد : « . . . او از بزرگترين مشايخ و فقهاى شيعه و مرجع و استاد آنهاست . تمام دانشمندان شيعه كه بعد از وى آمده‌اند ، از علوم و فنون او استفاده كرده‌اند . مقام دانش او در فقه و كلام و حديث مشهورتر از آنست كه شرح داده شود . » او موثق ترين دانشمندان عصر خود و اعلم آنها بود . مرجعيت دينى شيعه اماميه در زمان او به وى منتهى گشت . . . « 16 » به طور كلى دانشمندان ما عموما وسعت اطلاع شيخ مفيد را در علم كلام و فقه و اصول و حديث و ديگر علوم اسلامى و تقدمش را در خصال معنوى و ملكات نفسانى به عاليترين وصف ستوده‌اند و معتقدند كه در ميان دانشمندان شيعه تا آن روز چنان مرد برازنده‌اى برنخاسته بود . به طورى كه خاطر نشان ساختيم در قرن چهارم هجرى شهر بغداد بزرگترين مركز علمى عصر مملو از فقها و محدثين و متكلمين مذاهب مختلف بود . سنيان و عامه كه از نظر علم كلام و عقايد به آنها معتزلى يا اشعرى مىگفتند ، در مجامع عمومى و گاهى در حضور خليفه مجلس‌ها مىگرفتند ، و هر كس براى اثبات مرام و حقانيت مذهب و مسلك خود حجت‌ها مىآورد ، و دليل‌ها اقامه مىكرد . علماى شيعه كه تا آن زمان به آن محافل راه نداشتند ، با طلوع شيخ مفيد در بغداد كه خود نيز عرب بود ، نه تنها در مجامع آنها شركت مىجستند ، بلكه شيخ مفيد سر آمد علما و يگانه دانشمند مبرز و سخنورى بود كه با نيروى علم و بيان و قدرت استدلال و وفور اطلاعاتى كه در تمامى علوم اسلامى داشت ، در كليهء موارد بر همگان غلبه مىيافت . ابو الحسن خياط رئيس معتزله ، و قاضى ابو بكر باقلانى قاضى القضات بغداد ، فاضل كتبى و ابو عمر شطوى و ابو حامد اسفرائنى شافعى ، و قاضى عبد الجبار معتزلى و غيرهم از مفاخر دانشمندان اهل تسنن بودند كه شيخ مفيد با آنها در مباحث امامت و اصول عقايد آزادانه به گفتگو مىپرداخت ، و آنها را ملزم و محكوم مىساخت . داستان مناظرات آنها بسيار شيرين و خواندنى است . سيد مرتضى برادر بزرگ سيد رضى كه بزرگترين شاگرد شيخ مفيد بوده ، آنها را در كتابى

--> ( 14 ) - رجال نجاشى - ص 283 . ( 15 ) - فهرست شيخ طوسى - چاپ نجف - ص 157 . ( 16 ) - خلاصة الاقوال - ص 147 .