( چرخاندن صدا ) برگردد ، نيز به روشنى بدان اقرار نموده‌اند . پيشوايان دين ، آوايى را كه براى راندن شتر سر مىدهند به دليل خاصى استثناء كرده‌اند ، اى كاش ! مىدانستم آيا اين‌گونه آواز نيز در عرف ، غنا به‌شمار مىآيد و ادعايى كه آواى راندن شتران را غنا به‌شمار نمىآورد ، آيا جز از باب « علاقه‌مندى به چيزىكه انسان را كر و كور مىكند » چيز ديگرى خواهد بود ؟ ! و فهميدن معناى حرمت ، از لفظ « ألحان » در حديث ياد شده ، ناشى از عدم قدرت از شناخت موقعيّت الفاظ و محل كاربرد آن‌ها در جهت ساختار طبيعت غناست كه نظير نغمه و آواز به همان معناى رايج ميان آنان اطلاق مىشود و گرنه معانى آواز و نغمه و نواها ، نزديك به يكديگرند و بر غنا و غير آن صادق است در صورتى كه سخن در آواز و نواست كه آيا غنا بر آن صدق مىكند يا خير ؟ آن‌چه قابل توجه است كاربرد جملهء « بألحان العرب و لحون اهل الفسق » در حديث ياد شده است و تحريم غنا از امورى است كه هيچ‌گونه اختلافى ميان شيعيان در اين زمينه وجود ندارد و در كتاب و سنّت ثابت شده و هركس پذيراى آن نشود ، به ستيزه‌جويى پرداخته است . علماى ما غنا را در قرآن و يا اذان به كشيدن صداى مشتمل بر آواز شاد كه در عرف ، غنا ناميده مىشود هرچند شادىآور نباشد ، تعريف كرده‌اند و امكان دارد مستند آن‌ها در تحقق غنا در قرآن ، همين حديث و يا روايتى از اين دست ، باشد و ممكن است مستندشان عرف و يا ترجيع ، يا هردو باشد و دلالت هردوگونه تعريف بر تحريم غنا در قرآن و غير آن به خوبى روشن است . بلكه لازمهء دلالت حديث بر تحريم غنا در قرآن ، دلالت بر تحريم غنا در غير قرآن است و حديث ياد شده براى اهل دقّت بر تحريم غنا در قرآن و غير قرآن دلالت دارد . اگر بگوييد : سخن رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله كه فرمود : « اقرأ و القرآن بألحان العرب و اصواتها . . . » دلالت بر اين دارد كه هرنوايى با لحن و صوت عرب نباشد ، به يقين از لحن و نواى اهل فسق و فجور و مرتكبين گناهان بزرگ است . بنا به اين فرض ، حدّ وسطى نيز براى آن امكان داشته و دليلى بر تحريم مورد حدّ وسط ، وجود ندارد و اين واسطه ، همان‌گونه كه در قرآن تحقق‌پذير است ، در غير قرآن نيز قابل تحقق است چنان‌كه صوفيان در سرود و آوازهاى خود به هنگام رقص و پايكوبى و دست‌افشانى ، اين‌گونه اصطلاحات و غير آن را به كار مىبرند .