ذِلَّةٌ ذلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كانُوا يُوعَدُونَ ؛ « 1 » آن روز كه به‌سرعت سر از قبرها برآورده و به سوى بت‌ها و نتيجهء پرستش غير خدا مىشتابند ، درحالىكه چشم‌هاشان ( از هول و وحشت قيامت ) به خوارى فرو افتاده و ذلت كفر و عصيان بر آنها احاطه كرده ، اين همان روزى است كه ( رسولان حق ) به آنها وعده دادند . مهطعين إلى معاده ؛ گردن‌كشيدگان و سرها بالا گرفته به جانب معاد روند . در صحاح گويد : أهطع ؛ يعنى گردنش را كشيد و سرش را پايين داشت . و أهطع في عدوه ؛ يعنى به سرعت دويد . . . . يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ * خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ * مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ « 2 » ؛ روزى كه نداكننده‌اى خلق را به عالمى حيرت‌آور و قيامتى هول‌انگيز دعوت كند كه از هول آن كافران به خوارى چشم برهم نهند سر از قبرها برآورده ، مانند ملخ به عرصهء محشر منتشر شوند . در آن حال منادى محشر را به سرعت اجابت كنند و كافران باهم گويند : اين روز همان روز سخت است ( كه ما انكار مىكرديم ) . از آن‌جا كه اين فرمايش امام عليه السّلام اقتباس از همين آيهء شريفه مىباشد محتمل است كه كلمهء « معاده » مصحّف « دعاءه » باشد ؛ چون لفظ آيه « مهطعين الى الداع » است . رعيلا صموتا ؛ دسته‌دسته ، خاموش . در صحاح گويد : رعله ، يعنى گروه اسبان ، و هم‌چنين رعيل . و لكن صحيح آن است كه در جمهره آمده از اين‌كه رعيل گروه و دسته است از اسبان و مردان به دليل اين‌كه در اين فرمايش امام عليه السّلام براى گروه انسان آمده است . و ظاهرا كلمهء صموت جمع صامت باشد ، مانند سجود جمع ساجد . خداى تعالى مىفرمايد : . . . لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ « 3 » ؛ امروز عذرخواهى مكنيد ( كه پذيرفته نيست ) تنها آن‌چه ( در دنيا ) كرده‌ايد به آن

--> ( 1 ) . معارج ( 70 ) آيهء 43 و 44 . ( 2 ) . قمر ( 54 ) آيات 6 - 8 . ( 3 ) . تحريم ( 66 ) آيهء 7 .