مضارع جرى كه معناى جمله چنين مىشود : در آن روز هيچ‌چيز هرچند حقير و كوچك در ديوان محاسبهء الهى نباشد و نيايد جز به حق و انصاف ، كه در معناى آيهء شريفه مىشود : لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ « 1 » ؛ امروز به هيچ‌كس ستم نخواهد شد كه خدا حساب خلق به يك لحظه انجام مىدهد ، بعضى « يجز » خوانده‌اند ، مضارع جاز ؛ يعنى در آن روز كوچك‌ترين حركتى از بندگان تجويز و ترخيص نشود جز آن‌كه آن را به حق انجام داده باشد . و گروهى نيز « يجر » خوانده‌اند ، مضارع جار كه به‌معناى عدول از راه است ؛ يعنى در آن روز هيچ عمل كوچكى از حساب پروردگار نگذرد مگر به حقّ بجز اعمال مباح و بيهوده‌اى كه فايده‌اى در ثبت و ضبط آنها نيست و تكليف بر آنها بار نمىشود . « 2 » مؤلف : صورت اخير توجيه صحيحى ندارد ؛ زيرا ارجاع ضمير بحقه به لفظ « جور » معناى درستى نمىدهد . و نيز « حد » به نقل از راوندى گفته : خرق بصر مرفوع است بنابر نايب فاعل بودن ، و سپس گفته : براى اين سخن معنايى به ذهنم نمىرسد . « 3 » مؤلف : ظاهرا راوندى ، « لم يجز » به‌صورت مجهول خوانده مأخوذ از جزاء ، نظير آيهء شريفهء هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ « 4 » ؛ آيا در محكمهء عدل خدا جز آن‌چه كردند كيفر آنها خواهد بود . كه البته اين وجه از ساير وجوه اقرب به صواب است . و معناى « خرق بصر في الهواء » افتادن نگاه است در هوا ، و همس آهسته‌ترين صداى پا ، خداى تعالى مىفرمايد : . . . فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً « 5 » ؛ جز آهسته صدايى نخواهى شنيد . فكم حجة يوم ذاك داحضة ؛ چه‌بسيار حجت‌ها كه در آن روز باطل گردد . در

--> ( 1 ) . غافر ( 40 ) آيهء 17 . ( 2 ) . شرح ابن ابى الحديد ، ج 11 ، ص 244 . ( 3 ) . همان ، ص 218 . ( 4 ) . شورى ( 42 ) آيهء 16 . ( 5 ) . طه ( 20 ) آيهء 108 .