خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )

296

بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )

فرضى كه صغرى ايجابى بوده و هفت ضرب در فرض سالبه بودن صغرى . اگر صغرى يا لازم آن‌كه كلى و ايجابى است ، به متصله‌اى اضافه شود كه از نقيض اكبر و عين اوسط تشكيل شده ، در فرضى كه كبرى مانع خلو باشد ، همين نتيجهء جزئى از شكل چهارم به دست مىآيد . به اين بيان انتاج دو ضرب ديگر معلوم مىشود . يكى صغرى موجبه و ديگرى صغرى سالبه - و هردو كلى - و كبرى در هردو فرض تنها مانع خلو جزئى است . اما دو ضرب باقى كه صغرى جزئى بوده ، كبرى مانع خلو و كلى ، عقيم است . علت عقيم بودن آن همان بيانى است كه در نوع اول ذكر كرديم . زيرا در هريك از اين‌دو نوع در صورتى كه صغرى منعكس شود ، به نوع ديگر تبديل مىشود . اگر صغرى اتفاقى يا استصحابى باشد ، حكمش نيز همين است ، البته به شرطى كه بتواند منعكس شود . لوازم نتيجه هم به همان صورتى است كه پيش‌تر گفته شد . نوع سوم : متصلهء كبرى و اشتراك در مقدم اگر صغرى مانع خلو - حقيقى يا غيرحقيقى ، كلى يا جزئى - باشد و كبرى لزومى كلى ، نتيجهء متصلهء موجبه خواهد بود و اين نتيجه از نظر كميت تابع صغرى است . اگر كبرى موجبه باشد ، نتيجه كه قضيهء متصله است ، از نقيض اصغر و عين اكبر تأليف مىشود . امّا اگر كبرى سالبه باشد ، نتيجه از نقيض هردو تشكيل خواهد شد . بيان اين مسأله به رد صغرى با متصله‌اى است كه از نقيض اصغر و عين اوسط يا كبرى يا لازم آن تأليف شده ، اين نتيجه را از شكل اوّل به دست مىدهد . مثال : اين عدد يا فرد است يا زوج ، هرگاه اين عدد زوج باشد به دو متساوى منقسم مىشود . پس هرگاه اين عدد فرد نباشد ، منقسم به دو متساوى است . زيرا اين متصله كه هرگاه اين عدد فرد نباشد ، پس زوج است ، لازم صغرى است . در مورد كبراى سالبه مىگوييم : هرگز چنين نيست كه اگر اين عدد زوج باشد ، به دو متساوى منقسم نشود . لازم اين سالبه ، همان كبراى موجبه است و بنابراين نتيجه همان خواهد بود . اگر صغرى ، مانع جمع - حقيقى يا غيرحقيقى ، كلى يا جزئى - و كبرى لزومى - كلى يا جزئى - باشد ، نتيجه ، متصلهء موجبهء جزئى خواهد بود . بيان اين فرض به صورت رد