خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )
139
بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )
1 - شخصيّات : محمول در اينگونه قضايا به يكى از اين چند صورت ممكن است وجود داشته باشد : الف - محمول داراى مقابل است و اين مقابل يا ضد اوست يا عدم ملكه يا چيزى ديگر . ب - محمول داراى مقابل نيست . صورت نخست كه محمول داراى مقابل است نيز بر دو نوع است : - ميان طرفين چيزى به عنوان واسطه وجود دارد ، مانند فاتر ( آب نيمگرم ) كه ميان آب جوش و آب سرد است ، يا مانند مختلط الجور و العدل ميان عادل و ستمگر يا مانند محتمل الصدق و الكذب ميان صادق و كاذب . - عدم حالت فوق به عنوان محمول است . آنچه گفته شد در مورد محمول بود ، اما موضوع در قضاياى شخصى بر دوگونه است : الف - وجودى ب - عدمى اگر موضوع وجودى باشد يا به يكى از دو متقابل و متوسط كه محمول بودنشان را اعتبار كردهايم متصف است يا نه . در صورتى كه موصوف نباشد يا وجود آنها در آن موضوع بالقوه است يا اصلا نيست . ازاينرو به حسب حصر عقلى ، اقسام داراى شش صورت است : الف - موضوع موصوف به شريفترين متقابلهاست ، مانند زيد عادل است . ب - موضوع ، موصوف به پستترين متقابلهاست ، مانند زيد ستمگر است . ج - موضوع ، موصوف به متوسط ميان دو متقابل است ، مانند آب فاتر است . د - موضوع بالفعل به هيچكدام از متقابلها و متوسط موصوف نيست ، اما همه در آن بالقوه وجود دارند ، مانند كودك ، كه عدالت ، ستمگرى ؛ اختلاط ايندو ، بالقوه در او وجود دارد . يا بچهسگى كه هنوز چشم بازنكرده و بينايى و نابينايى بالقوه در او موجود است . ه - موضوع نه بالفعل و نه بالقوه متصف به متقابلها و متوسط نيست ، مانند عدل و