با كمال دارد و يك روئى با نقصان كمال و نقصان با هم آميخته او راست ، و چون جسم كلّى در عين نقصان است نقصان مطلق او راست ، پس آنجا كه اوست شرّ محض است و بر اين تقدير عالم سه است ، عالم عقلانى خير محض ، و عالم نفسانى خير و شرّ با هم آميخته ، و عالم جسمانى شر محض ، و هر يك از اين عالمها را اهلى هست ، اهل عالم عقلانى اهل وحدت‌اند ، و اهل عالم نفسانى اهل [ 36 ] ترتّب ، و اهل عالم جسمانى اهل تضادّ و حكم تضادّ اختلاف اهل دنياست و حكم ترتّب اتّفاق اهل شرع ، و حكم وحدت اتّحاد اهل قيامت ، و هر كه از اختلاف اهل دنيا روى باتّفاق اهل شرع نهد و از اتّفاق اهل شرع باتحاد اهل قيامت رسد باضافه با او شرّ را به عين اثر وجود نباشد چه اعمال جسمانىء او مناسب آثار روحانى شود و آثار روحانى مناسب انوار عقلانى و نيز خير از واهب الخير بذات فائض مىشود و شرّ بعرض در راهها ميآيد ، مثلا خير همچون دانهء گندم تصوّر كن كه در زمين ريزند و آبها آن كنند و سبز شود و برسد ، و شرّ چون كفى كه در راه گذر آب از اجزاى ترابى حاصل آيد و بر روى آب بنشيند و معلوم است كه آن كف از راه گذر آب پديد مىآيد نه از اصل و جوهر آب است و همچنانكه وقتى باشد كه غلبهء استيلا و قوّت بر روى آب بدرجهء رسد كه آب نه بينند و پندارند كه آب خود نيست همه كف‌اند ، و وقتى باشد كه غلبهء استيلاى قوّت شرّ ، و خير بدرجهء رسد كه خير نبينند و پندارند كه خير خود نيست و همه شرّ است و نزديك باشد كه آن نور خير فرو نشيند و فساد در عالم آشكارا شود و از سببهاى آن يكى آن است كه خير ضعيف البداية است و قوّئ نهايت و شرّ قوّئ بدايت است و ضعيف نهايت ، پس چون خير كه او را ضعف