وجه تسميه علم كلام « 1 » : قاضى عضد ايجى چهار وجه در تسميهء آن بر شمرده كه در منابع بعد از او نيز راه يافته است : 1 - نام علم كلام يك نام وضعى است كه به ازاى علم منطق كه براى فلسفه به منزلهء وسيله است ، نهاده شده است . 2 - در كتب پيشينيان ابواب اين علم با تعبير « كلام فى كذا » عنوان مىگرديد . 3 - مسأله كلام الهى مشهورترين بحث آن بوده است . « 2 » 4 - اين علم موجب قدرت بر كلام در شرعيات و در مقابلهء با خصم است . « 3 » همين وجه در تعريف فارابى « 4 » از علم كلام مورد توجه قرار گرفته است . « 5 »

--> ( 1 ) . در كتب متقدّمين از علم كلام به فقه اكبر و علم توحيد تعبير شده كه الفاظى رساتر از اين واژه‌اند . ( 2 ) . به تعبير ديگر تسميهء شىء به اخصّ اجزائش شده است . ( 3 ) . ر . ك : المواقف / 8 - 9 و شرح المواقف ج 1 / 60 - 61 ( 4 ) . بنگريد : ترجمه احصاء العلوم / 114 ( 5 ) . وجوه ديگرى در تسميه اين علم نيز ذكر شده است ، همچو : الف : اولين چيزى كه در تعليم و تعلّم به كار مىآيد كلام است ، از اين رو چون اين علم تنها علم كار آمد است به كلام خوانده شده است . ب : اين علم به واسطهء گفتگو و كلام بين دو نفر واقع مىگردد ، در حالى كه علوم ديگر به تأمل و مطالعه حاصل مىشود . ج : هر علمى كه در آن نزاع و اختلاف بيشتر باشد ، به كلام و گفتگو بيشتر محتاج است . و اين علم مظهر اعلاى آن است . د : در لغت عرب در مقام مقايسه دو كلام كه بهتر باشد مىگويند هذا هو الكلام ، و اين علم چون احسن علوم است به آن كلام گفته مىشود . ه : اين علم چون مبتنى بر ادله قطعيه‌اى است كه به ادلّه نقلى تأييد شده است ، در قلب بيشتر اثر مىكند از اين رو آن را از واژه كلم انتزاع نمودند مذاهب الاسلاميين ج 1 / 28 - 29