موضوع علم داراى اقسام زير است : الف : موضوع علم مفرد است ، « 1 » مانند علم حساب كه موضوع آن عدد مىباشد . ب : موضوع علم غير مفرد است كه در اين صورت بايد به يكى از وسائط زير در ذيل يك علم مندرج باشند . 1 - اشتراك در معنى ذاتى ، مانند خطّ ، سطح و جسم در علم هندسه كه در معنى ذاتى مقدار داراى وضع مشتركند . 2 - اشتراك در معنى عرضى ، مانند اعتبار نقطه از حيث اتصال در خط و سطح و جسم كه موضوع هندسه‌اند . 3 - اشتراك در انتساب به يك غايت ، مانند پزشكى كه غايت آن صحت جوارح مختلف و مزاج است . 4 - اشتراك در انتساب به مبدأ ، مانند علم كلام « 2 » ( گفتگو در اين مقام پس از اين خواهد آمد ) . ركن دوم : عرض ذاتى شناخت عرض ذاتى كه يكى از گونه‌هاى محمول ذاتى است ، در گرو شناسايى اقسام ذاتى مىباشد : 1 - ذاتى باب ايساغوجى يا كليات خمس : به امرى گويند كه بيانگر تمام ذات موضوع و يا جزء مشترك و يا جزء مختصّ آن باشد ، از اين رو نوع ، جنس و فصل از ذاتيات موضوع خود قلمداد مىگردند .

--> ( 1 ) . اين قسم خود بر سه گونه است ، زيرا چه بسا ذات يك شىء موضوع باشد ، مثل جسم در طبيعيات و يا ذات شىء با اعتبار يك عرض ذاتى - به اصطلاح قدما - مثل جسم متغيّر و يا با اعتبار يك عرض غريب - به اصطلاح قدما - مثل اگر متحرك . ( 2 ) . اساس الاقتباس / 393 و التحصيل / 215