تسلسل پيش مىآيد و هو باطل . قول دوم نيز دو اشكال دارد : 1 . مستلزم اين است كه ذات حق تعالى محل حوادث باشد و به زودى ثابت خواهيم كرد كه حلول حوادث بر آن ذات ممتنع است . 2 . همان اشكال دوم قول اول را نيز دارد كه تسلسل باشد . در قول سوم ، مبناى اشاعره باطل است و ما ثابت مىكنيم كه حقيقت قديم و ازلى واحد است و قول به تعدد قدما و يا قدماى ثمانيه فاسد است ؛ فانتظروا انّى معكم من المنتظرين . در خاتمه توجه شما را به يك نكته جلب مىكنم و آن اين‌كه ارادهء الهى داراى دو شعبه است : 1 . ارادهء تكوينى : اراده تكوينى حق عبارت است از علم خداوند به مصلحتى كه در فعل خود او ( آفرينش ، رزق ، اماته و . . . ) وجود دارد كه براساس آن عالم‌آفرينى كرده است . قرآن به اين قسم اشاره دارد : إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ . « 1 » 2 . ارادهء تشريعى : اراده تشريعى خدا عبارت است از علم خداوند به مصالحى كه در افعال اختيارى بندگان وجود دارد و براساس آن امر و نهى مىكند . در قرآن به اين علم خداوند نيز اشاره شده است : يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ . « 2 » 5 . شنوايى و بينايى خداوند پنجم از صفات ثبوتيه خداوند عبارت است از اين‌كه خداوند سميع و بصير و به عبارت ديگر مدرك است . ادراك شعبه‌اى از علم الهى است . علم عبارت است از انكشاف همهء عوالم وجود در نزد حق‌تعالى اعمّ از حقايق كلّى و جزئى ، ثابت و متغيره ، حادثه و قديمه و ادراك عبارت است از خصوص علم به جزئيات ، يعنى خداوند متعال به مبصرات ( ديدنىها ) و مسموعات ( شنيدنىها ) عالم و انواع و اقسام رنگ‌ها و صداها در نزد او معلوم است . در اينجا سؤالى مطرح مىشود و آن اين‌كه در

--> ( 1 ) . سورهء يس ، آيهء 82 . ( 2 ) . سورهء بقره ، آيه 185 .