شرح : اين عبارت پاسخ اشكال ديگرى است كه تقرير آن چنين است : اثر يا در حال تعلق قدرت موجود است كه در اين صورت واجب است و مقدور نخواهد بود و يا در حال تعلق قدرت ، معدوم مىباشد كه در اين صورت ممتنع است و قدرت به آن تعلق نمىگيرد . « 1 » تقرير پاسخ : اثر هنگام حصول قدرت معدوم است و ما نمىگوييم كه قدرت هنگام عدم اثر ، وجود اثر را در همان هنگام محقق مىسازد [ تا گفته شود اين امر مستلزم اجتماع وجود و عدم در زمان واحد است و محال مىباشد ، ] بلكه وجود اثر را در زمان بعد محقق مىسازد . و ممكن است كه قدرت بر پيدايش شىء در آن دوم با عدم آن شىء در آن اوّل جمع شود . [ خلاصه آنكه قدرت ، شىء معدوم را در همان هنگام كه معدوم است موجود نمىكند ، تا محال لازم آيد ، بلكه عدم آن را به پايان مىبرد و آن را موجود مىسازد . پس در لحظه‌اى كه قدرت به شىء تعلق مىگيرد ، آن شىء معدوم است ، و فاعل آن را در لحظهء دوم موجود مىكند ، كه در اين حال ديگر معدوم نيست . ] اگر اشكال شود كه : وجود در آينده [ - آن دوم ] در زمان حال [ - آن اول ] ممتنع است ، چون اين وجود مشروط به آينده است و آينده در حال تحقق ندارد ؛ [ آن دوم پس از آن اوّل است نه همزمان و مقارن با آن . ] و چون چنين است آن شىء در زمان

--> ( 1 ) - توضيح اشكال آن است كه قدرت ، به معناى تمكن از فعل و ترك ، معقول نيست ؛ چون قدرت و تمكن اگر در حال وجود اثر باشد فاعل ، متمكن از ترك نخواهد بود ، زيرا وجود اثر در اين حال وجوب و ضرورت به شرط محمول دارد ؛ و اگر در حال عدم اثر باشد ، فاعل متمكن از فعل نخواهد بود ، چون وجود اثر در اين حال ممتنع به شرط محمول است . خلاصه آنكه اثر در حال وجود ، وجود برايش ضرورت دارد و در حال عدم ، عدم برايش ضرورت دارد ، و ضرورت با تمكن و قدرت بر فعل و ترك در زمان واحد منافات دارد . تفاوت اين اشكال با اشكال پيشين در آن است كه آن اشكال به وجوب و امتناع سابق بر وجود و عدم معلول نظر داشت ، كه وجوب و امتناع بالغير است ، و اين اشكال به وجوب و امتناع لاحق ، كه به شرط محمول است ، نظر دارد .