[ - اينكه عالم ابتدا نبوده و سپس پديد آمده است ، يعنى حادث زمانى بودن عالم ] ايجاب را [ - فاعل موجب بودن خداى متعال را ] نفى مىكند . شرح : مؤلف چون از بحث اثبات وجود صانع تعالى فراغت يافت [ و آن بحث را به پايان برد ] ، به اثبات عقلاني [ - اثبات از راه دليل و برهان ] صفات واجب تعالى پرداخت ؛ و بحث خود را از صفت قدرت آغاز كرد . دليل بر قادر بودن صانع تعالى آن است كه ما [ در بحث پيشين ] بيان داشتيم كه عالم حادث است ؛ حال علت مؤثر و پديدآورنده عالم اگر فاعل موجب باشد لازم مىآيد كه يا آن علت حادث باشد و يا آنچه ما فرض كرديم حادث است ، يعنى عالم ، قديم باشد . و تالى [ حادث بودن علت پديدآورندهء عالم ، يا قديم بودن عالم ] با هر دو قسمش باطل است . بيان ملازمه [ يعنى اينكه : فاعل موجب بودن صانع تعالى مستلزم آن است كه يا او حادث باشد و يا اينكه عالم قديم باشد ] آن است كه اگر مؤثر موجب باشد هرگز اثر و فعلش از او تخلّف نمىكند ؛ [ به بيان ديگر ، هر زمان مؤثر موجب تحقق داشته باشد ، معلول و اثر او نيز موجود خواهد بود ؛ و محال است در يك مقطع زمانى علّت موجب وجود داشته باشد و معلولش وجود نداشته باشد ] ، و اين امر مستلزم يكى از اين دو امر است : 1 ) قديم بودن عالم ؛ درحالىكه ما فرض كرديم عالم حادث است ؛ 2 ) حادث بودن علّت پديدآورندهء عالم ؛ كه مستلزم تسلسل است . از اين‌جا آشكار مىگردد كه علّت پديدآورندهء عالم قادر و مختار است . قال : و الواسطة غير معقولة . أقول : لما فرغ من الاستدلال على مطلوبه شرع في أنواع من الاعتراضات للخصم مع وجه المخلص منها . و تقرير هذا السؤال أن يقال : دليلكم يدل على أنّ مؤثر العالم مختار و ليس يدل على