دليل ديگر اينكه گاهى اجراى عبادت و طاعت بر انسان سنگين است ، به‌طورى كه در حال اطاعت قلب او ناخرسند است . اگر محبّت همان اطاعت باشد ، انسان در اين حال از محبّت خدا ناخرسند است و اين به معناى ناخرسندى از خداست ؛ بلكه مىتوان گفت ، بغض خدا را به دل دارد ، چون نقيض محبّت بغض است . پس اگر بنده‌اى بغض طاعت خدا را به دل داشته باشد و قبول كنيم كه حبّ به معنى طاعت است ، نسبت به محبت خدا بغض دارد ؛ يعنى بغض خدا را به دل دارد و كسى كه بغض خدا را به دل دارد كافر است . بنابراين بايد گفت ، هركس با كراهت و سختى طاعت خدا را بجا مىآورد كافر است . ولى هيچ مسلمان آگاهى اين سخن را نمىپذيرد و از سرزنش گويندهء آن دست برنمىدارد . دليل ديگر اينكه قرآن مجيد مىفرمايد : قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ . « 1 » آيا هيچ عاقلى مىپذيرد كه منظور از محبّت در اين آيه اطاعت باشد ؟ فرضا قبول كنيم كه معنى محبت پدر ، پسر ، برادر ، همسر و فاميل اطاعت باشد ، ولى آيا مىتوان قبول كرد كه معنى دوست داشتن اموال ، تجارت و مسكن هم اطاعت از آنهاست ؟ مبادا اعتقاد به محالات را بر عقل خود تحميل كنى . از پيروى كسانى دست بردار كه اين سخن را گفته‌اند و به حقّ روى آور كه اكنون با دليل و برهان روشن شد . بنابراين ، اگر بنده خدا را شناخته و به احسان او توجّه كرده باشد ، قبل از اينكه بداند محبّت ورزيدن به خدا واجب است ، محبّت خدا در قلبش ريشه مىزند و عقلش به مهر او گرايش پيدا مىكند ؛ چرا كه هرموجود كاملى به سبب كمالش به خودى خود دوست داشتنى است و هرمحسن نيكوكارى به سبب بخشش و

--> ( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 24 .