بصر و شمّ و ذوق و لمس . و كسانى كه حواسّ ظاهره را هشت دانسته‌اند ، لامسه را چهار قوّه دانسته‌اند ، حاكم در ميان حارّ و بارد ، و حاكم در ميان رطب و يابس ، و حاكم در ميان صلب و لين ، و حاكم در ميان خشن و أملس . و گفته‌اند كه چون مظهر كلّ اين قوى جلد است چنين گمان شده است كه لامسه قوّهء واحده است . و امّا قواى مدركهء باطنه : اين است كه مدرك جزئيّات است و يا اين است كه مدرك كلّيّات است و مدرك جزئيّات يا مدرك بتنهايى است و يا هم مدرك است و هم متصرّف . و اگر مدرك بتنهايى است يا مدرك صور جزئيّه است و يا مدرك معانى جزئيّه . و مراد به صور جزئيّه مثل خيالى است كه از زيد و عمرو حاصل گردد ، و مراد به معانى جزئيّه مثل ادراك اين است كه اين شخص صديق است و آن شخص عدوّ است . و مدرك صور جزئيّه حسّ مشترك است ، و آن قوّه‌اى است كه كلّ صور محسوسات ظاهره در نزد او جمع مىشوند . و مدرك معانى جزئيّه وهم است ، و براى هر يك از اين دو قوّه خزانه‌اى هست ، و خزانهء حسّ مشترك خيال است ، و خزانهء وهم حافظه است و قوّهء متصرّفه آن قوّه است كه در مدركات مخزونهء در آن دو خزانه تصرّف مىنمايد به تركيب و تحليل . و اين قوّه را اگر قوّهء وهميّهء حيوانيّه استعمال نمايد آن را متخيّله مىگويند ، و اگر قوّهء ناطقه آن را استعمال نمايد مفكّره‌اش مىگويند . و مسكن حسّ مشترك [ و خيال ] بطن مقدّم از دماغ است ، و مسكن متصرّفه بطن اوسط است از دماغ ، و مسكن وهميّه نيز بطن اوسط است ، و مسكن حافظه بطن مؤخّر است . و بعضى قوّهء حيوانيّه را عبارت از مجموع اين قوى دانسته‌اند ، و بعضى نفس را قوّهء وهميّه گرفته‌اند و ساير قوى را تابع آن دانسته‌اند . و حامل همهء آنها روح بخارى است كه مشاكل جوهر سماء است . « 1 »

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 8 ، ص 54 - 57 .