مقاله دوم در ذكر حصول تركيب از بسايط و معنى مزاج و در آن هفت فصل است فصل اول در تحقيق مزاج و ذكر اختلاف واقع در آن پيش از آن اشاره شد به آنكه صور و كيفيّات غير يكديگرند و گاهى به كيفيّات زايل مىشوند و صورت نوعيّه برقرار خود باقى مىماند چنان كه در ماء حارّ . و اعتراضى كه بر اين وارد آورده‌اند - كه در نزد زوال حرارت نار صورت ناريّه زايل مىگردد و به زوال ميعان و جمود از آب و زمين صورت آن دو باطل مىشود - مندفع است به آنكه مراد از قضيّهء مذكوره قضيّهء مطلقه نه دائمه ، و مطلقهء سالبه و موجبه در صدق با هم جمع مىتوانند شد . و در اين مقام مىگوييم كه مشهور در نزد قوم آن است كه چون عناصر متصغّر گرديد و به يكديگر ممزوج شد ، در ميان آن اجزا تماس بهم رسيد و هر يك در ديگرى فعل نموده ، سورت كيفيّت آنها شكسته شد ، و براى همهء آنها كيفيّت متوسّطهء متشابهه حاصل مىگردد با انحفاظ صور نوعيّهء متخالفهء عناصر بر حال خود . و آن كيفيّت به مزاج مسمّى است . امّا آنكه اين تفاعل حاصل نمىتواند شد مگر بعد از آنكه در ميان اجزا تماس حاصل گردد . دليلش آن است كه در صورت عدم حصول تماس يا اين است كه هيچ نسبت وضعيهء در ميان آنها حاصل نيست ، و يا اين است كه نسبت وضعيهء ديگر از قبيل محاذات و نحوى از قرب و بعد حاصل است . و شقّ اوّل باطل است ، به اعتبار آنكه در موضع خود مبيّن گرديده است كه تأثير و تأثّر جسمانى متوقّف بر نسبت وضعيّهء مخصوصه است در ميان مؤثّر و متأثّر .