منعطف گردد ساكن خواهد شد ، به سبب حصول سكون در ميان دو حركت مستقيمه ، چنان كه پيش از اين مبيّن گرديد . پس بايد كه حركت حافظ زمان مستديره باشد و با وجود استداره دائمى نيز باشد و إلّا مستلزم انقطاع زمان خواهد بود . و حركتى كه تحمّل دوام تواند نمود غير از حركت فلك نمىتواند بود ، زيرا كه بايد آن حركت طبيعى و قسرى نباشد ، به اعتبار آنكه حركت طبيعى البته مستقيمه است . و حركت قسرى بايد راجع به طبع بوده باشد و به انقطاع آن منقطع گردد . و تجويز استدامهء آن به تعاقب قواسر غير متناهيه منافى اتّصال وحدانى است كه براى زمان ثابت است ، پس ناچار بايد كه آن حركت ارادى باشد ، و حركت اراديّه كه در تحت فلك قمر بهم مىرسد ، يعنى حركات حيوانات ، دوام را متحمّل نمىتواند شد ، به اعتبار تحلّل أبدان عنصريّه ، و دوام نوعى مفيد اتّصال وحدانى زمانى نيست . پس از اين مقدّمات معلوم شد كه حركتى كه صلاحيت دوام دارد و حافظ زمان مىتواند بود حركت دوريّهء فلك است . و بايد كه آن حركت أسرع حركات مستديره و أظهر از همهء آنها باشد به حسب فعليّت ، زيرا كه زمان كه به آن حركت محفوظ مىباشد اظهر مقادير أينيّه و اوسع و اشمل از همهء آنهاست . و چنان حركتى حركت منطقه [ معدّل النّهار و ] فلك اعلا است كه تقوّم ايّام و ساعات و شهور و ساعات و سنوات به آن است ، [ 254 ] و به مقدار آنكه كسى به لفظ واحد تكلّم نمايد پنج هزار و يكصد و نود و شش ميل از محدّب فلك ثوابت را قطع مىكند . و حق سبحانه و تعالى عالم است كه از محدّب فلك خود چه قدر را قطع مىنمايد . پس بايد كه فلك اعظم حركتش مستدير و دائم باشد » . اين است اتمام دليل دوام حركت فلك به نحوى كه در شرح هدايهء فاضل علّامه مذكور است . و ايضا در آن كتاب مذكور است كه در اثبات سكون بين الحركات اختلاف است . و معلّم اوّل و مشّائين و أتباع ايشان مانند شيخين آن را ثابت دانسته‌اند ، و افلاطون و رواقيّين و شيعيان ايشان مثل شيخ الهى نفى آن نموده‌اند . و بيان آنكه حركت حافظ زمان حركت دوريّه است موقوف بر اثبات سكون مذكور نيست ، بلكه قائلين به نفى لزوم سكون در ميان حركات نيز زمان را به حركت مستديره مستند مىگردانند ، به جهت امتناع اتّصال حركات مختلفه به يكديگر ، به نحوى كه مجموع يك حركت گردد . و چون زمان شىء واحد متّصل است بايد