( ب ) قديمين هم زمان با استيلاء محدثان بر محيط علمي ومذهبي شيعه در نيمه دوم قرن سوم وقسمت عمده قرن چهارم ، دو شخصيت بزرگ علمي در ميان فقهاء شيعي پديدار شده اند كه هر يگ داراى روش فقهى خاصي بوده اند . نقطه مشترك در روش فقهى اين دو ، استفاده از شيوه استدلال عقلي است . بنابر اين كار اين دو به نوعي ادامه فقه تحليلي وتعقلى دوره حضور امام بوده ، ونخستين دوره فقه اجتهادي شيعي به صورت مجموعه اى مدون ومستقل شمرده مى شود ( 142 ) . مستقل از حديث وجدا از آن ، ليكن بر أساس آن ودر چهار چوب آن ، به شكل تفريع فروع از أصول به كمك استدلال عقلي وإعمال فكر واجتهاد ونظر . اين دو شخصيت با آن كه هر يك از گروهى ديگر ، وداراى روش وخط مشى مختلف بوده اند ليكن در بسيارى موارد در تصميم گيرى هاى حقوقى به نتيجة واحدى رسيده ونظر مشتركى اتخاذ نموده اند . از اين رو در مآخذ فقهى معمولا با عنوان قديمين به آراء فقهى آنان اشاره مى شود ( 143 ) . اين دو عبارتند از : 1 - ابن أبي عقيل ، أبو محمد بن علي بن أبي عقيل العماني الحذاء ، دانشمند نيمه أول قرن چهارم ( 144 ) ، نگارنده اثر فقهى مشهوري به نام المتمسك بحبل آل الرسول كه در قرن هاى چهارم وپنجم از مشهورترين ومهم‌ترين مراجع فقهى بوده ( 145 ) وبندهايى از آن در مآخذ فقهى متأخرتر نقل شده است ( 146 ) . 2 - ابن الجنيد ، أبو علي محمد بن أحمد بن الجنيد الكاتب الإسكافي ، دانشمند ميانه قرن چهارم ( 147 ) ، نگارنده تهذيب الشيعة لاحكام الشريعة والاحمدى في الفقه المحمدي ( 148 ) .

--> = العدد أو : 130 ب / رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد : 142 ب . نيز شيخ ، عده : 54 و 248 / غيبت أو : 3 / مبسوط 1 : 2 / النقض : 529 و 568 . 142 - بحر العلوم 2 : 218 . 143 - اين اصطلاح وسيله ابن فهد حلى فقيه شيعي قرن نهم ( م 841 ) ابداع شده است . ببينيد المهذب البارع وى : 3 ر . نيز المقتصر : 2 ر . سپس مدارك : 463 وساير مآخذ متأخر از آن . 144 - أو در نامه اى كه به جعفر بن محمد بن قولويه ( م 369 ) نوشت به وى اجازه داد كه تأليفات أو را روايت كند ( نجاشي : 38 ) . پس خود از دانشمندان نيمه أول اين قرن خواهد بود . 145 - نجاشي : 38 / ذريعة 19 : 69 . 146 - از جمله سرائر : 102 ( نيز ببينيد صفحه 398 ) ومختلف علامه در بسيارى از موارد ودر آثار شهيد أول . 147 - أو در سال 340 در نيشابور بوده ومورد توجه اهالى آن شهر قرار داشت ( صاغانيه مفيد : 17 ) . در جزء آثار اين دانشمند از كتابي در پاسخ سؤالات معز الدولة ديلمى ( م 356 ) ياد شده است ( نجاشي : 301 ) . بنابر اين روزگار مرجعيت علمي ومذهبي أو برابر با دوره فرمانروايى معز الدولة است كه مصادف با دهه هاى چهارم تا ششم اين قرن بود ( بحر العلوم 3 : 222 ) . 148 - بسيارى از عبارات اين كتاب عينا در مختلف علامه وآثار شهيد أول هست .