تفريع واستنتاج احكام جزئي را به عهده پيروان خويش گذارده اند ( 58 ) . اين نكته را گاه حتى در پاسخ سؤالات أصحاب خويش خاطرنشان ساخته وبدانان تذكر مى داده اند كه پاسخ مسأله ايشان با روش استدلالي واجتهادي از أصول كلى ومسلم حقوقى اسلامى قابل استنتاج واستنباط است ( 59 ) . در برخى از روايات به روشنى تمام طرز اجتهاد صحيح وروش فقه استدلالي را بر أساس سنت شخصا پيروى نموده ، واز اين راه تبعيت از اين شيوه را به ياران وأصحاب خويش آموخته اند ( 60 ) . 2 ) دوره حضور امامان از نظر تنوع گرايشهاى اعتقادي ميان شيعيان وأصحاب أئمة ، دوره اى كاملا ممتاز است . بسيارى از أصحاب أئمة ودانشمندان شيعي در آن اعصار متكلمانى برجسته بوده ( 61 ) ، وآراء وانظار دقيقى در مسائل كلامي از برخى از آنان چون هشام بن الحكم وهشام بن سالم وزرارة بن أعين ومؤمن الطاق ويونس بن عبد الرحمن ( از قرن دوم ) وبزنطى وفضل بن شاذان ( از قرن سوم ) نقل شده است ( 62 ) . بسيارى از مكتب هاى كلامي ديگر رايج در آن اعصار ، در ميان متكلمان شيعي قرون أولية هوادار داشته ( 63 ) كه امروزه وجود چنين گرايشهايى در ميان شيعيان آن عصر با تعجب تلقى مى شود . دانشمندان متأخر از وجود همين گرايشها نتيجة گيرى كرده اند كه در مذهب شيعي جز در مورد پنج أصل بنيادى مذهب هر گونه نظر ورأى مستند به طرز تفكر شخصي آزاد ومجاز است ( 64 ) . اختلافات مكتبى در مسائل كلامي موجب پيدايش گروهها ودسته بنديهاى مختلف ، وپديد

--> 58 - " علينا القاء الأصول وعليكم بالتفريع " جامع بزنطى : 477 / وسائل الشيعة 18 : 41 / الحق المبين فيض : 7 . 59 - از باب نمونه ببينيد كافى 3 : 33 / تهذيب 1 : 363 / استبصار 1 : 77 - 78 / وسائل 1 : 327 / جامع أحاديث الشيعة 1 : 116 - 118 . 60 - براي نمونه رجوع شود به كافى 3 : 83 - 88 / وسائل 2 : 538 - 539 و 542 و 546 و 547 - 548 . 61 - رجوع شود به كتاب خاندان نوبختى ، عباس اقبال ، به خصوص صفحات 75 - 84 . 62 - از جمله ببينيد توحيد صدوق : 97 - 104 / الفصول المختارة مفيد : 119 - 121 أوائل المقالات أو : 131 / كشى : 268 ، 275 و 284 - 285 و 490 و 540 - 544 / قهپايى 6 : 8 / رضى الدين قزوينى ، ضيافة الاخوان : 180 - 181 / بحار . 3 : 288 و 300 و 303 و 305 / تعليقات منهج المقال بهبهانى : 8 / كشف القناع كاظمى : 198 - 200 / أبو علي : 45 و 346 تنقيح المقال : مقدمه : 208 - 209 كاظمى نگارنده مقابس آراء ومعتقدات كلامي أصحاب أئمة را در كتابي با نام المناهج گردآورده است ( كشف القناع : 71 ) . نيز ببينيد صفائى ، 36 - 68 ، نيز آراء نوبختيان در أوائل المقالات مفيد . 63 - ببينيد المسائل السروية مفيد : 221 / أوائل المقالات : 77 / مرتضى ، رسالة في ابطال العمل باخبار الآحاد : 142 ب / شيخ ، عده : 54 - 55 / همو ، فهرست : 190 / ابن شهرآشوب ، معالم العلماء : 126 / جامع الرواة اردبيلى 2 : 234 / بحار 3 : 304 / فتونى ، تنزيه القميين : 4 / قهپايى 5 : 177 / نجاشي : 289 . 64 - أبو علي : 45 و 346 .