فقهاى پس از شهيد أول ، ودر آثار متأخر تر فقهائى هستند كه پس از صاحب مدارك آمده اند ( 54 ) . اين ترتيب چندان دقيق نيست . ادوار فقه شيعي را در يك تقسيم دقيق‌تر بر أساس تحولات عمده فقهى شايد بتوان به هشت دوره تقسيم كرد . در زير هر يك از اين ادوار به اجمال ياد ، وخصوصيات هر يك ذكر مى شود . نام مهمترين دانشمندان تشكيل دهنده هر دوره ومهمترين مآخذ فقهى مربوط به آن نيز ذكر مى گردد ( 55 ) . شرح حال تمامى اين دانشمندان با ذكر مصادر سر گذشت وفهرست آثار هر يك در كتاب روضات الجنات سيد محمد باقر خوانسارى ( چاپ هشت جلدي جديد ) آمده ونظر به وضع اين نوشته به رعايت اختصار از هر گونه توضيح إضافي خود دارى شده ( 56 ) . 1 - دوره حضور امام : معمولا چنين تصور مى شود كه فقه شيعي در دوران حضور امام كه از زمان پيامبر آغاز شده وتا سال 260 ادامه يافت دامنه اى بسيار محدود داشته است ، زيرا با وجود امامان وامكان دسترسى بدانان ، مجالي براي فقاهت واجتهاد آزاد حاصل نبوده وفقه اين دوره در شكل سماع ونقل حديث از امامان محصور بوده است . اين تصور درست نيست وبراي روشن شدن حقيقت امر بايد چند نكته در مورد وضع وحال ، وطبيعت ومعتقدات جامعه شيعي اعصار أولية توضيح گردد : 1 ) بنابر آنچه از روايات مذهبي به دست مى آيد امامان شيعه به تحريك وايجاد زمينه تفكر تعقلى واستدلالى در ميان شيعيان خود علاقة فراوانى داشته اند . در زمينه بحثهاى كلامي وعقيدتي ، تشويق ها وتحسين هاى بسيار از آنان نسبت به متكلمان شيعي زمان خود نقل شده است ( 57 ) . در مسائل فقهى آنان به صراحت وظيفة خود را بيان أصول وقواعد كلى دانسته و

--> 54 - تنقيح المقال مامقانى به نقل ريحانة الأدب 3 : 439 . 55 - مقصود تنها دانشمندانى است كه آراء وانظار آنان در متون فقهى مورد توجه بوده ونقل شده است . معمولا بر أساس سنت متداول فقه شيعي پيش از بررسى هر مسأله ، أقوال گوناگون مجتهدان پيشين شيعي وگاه حتى سنى در آن باب نقل مى گردد كه براي باز كردن زمينه تفكر بسيار مفيد ومدد كار است . البتة آراء تنها تعدادى از مجتهدان صاحب نظر وبر جسته كه در أفكار دانشمندان دوره هاى بعد مؤثر بوده اند نقل مى گردد ومورد توجه قرار مى گيرد . در مقدمه مقابس الأنوار كاظمى ( صفحات 4 - 19 ) نام تمامى اين دانشمندان واثريا آثار مشهور ومورد استناد آنان ذكر ، ودوره هر يك مشخص شده است . 56 - در متون فقهى اصطلاحات واختصارات خاصي براي أسامي فقهاء ومآخذ فقهى به كار مى رود كه بسيارى از اين اصطلاحات واختصارات در همان روضات الجنات 2 : 114 - 115 ودر مقدمه كتاب مقابس الأنوار كاظمى : 19 - 22 ياد وشرح گرديده است . 57 - رجوع شود به كشى : 268 و 278 و 484 - 486 و 489 - 490 و 538 و 542 / قهپايى 6 : 223 - 230 و 293 - 307 / كافى 1 : 169 - 174 / مفيد ، تصحيح الاعتقاد : 171 - 172 .