فصل چهارم در معنى لحن و اقسام و خواص استعمال هر يك بدانكه معنى موسيقى در لغت يونانى لحن است و لحن عبارتست از اجتماع نغم مختلفه كه آن را ترتيبى محدود باشد و بعضى اين قيد را زياده كنند كه كلام مفيد بدان مقرون بود . و حينئذ آنچه قراء و خطبا بر آن ترنم مىكنند لحن باشد و بعضى اين قيد را زياده كنند كه آن كلام دال باشد بر معانى كه محرك نفس باشد بتحريكى ملايم غرض و لفظ او موزون و الحان سه قسمند اول الحان ملذه و آن لحنى بود كه ازو لذتى و راحتى حاصل شود بى آنكه تاثير كند در نفس باحداث تصوراتى در او مانند نقوش و تزاويق كه از بهر زينت كنند . دويم الحان مخيله و آن لحنى بود كه با افادت لذت از او در نفس تصوراتى حاصل شود بواسطه انكه مشابه و محاكى امورى چند باشند مانند صور حيوانات و غير آن كه نقش كنند سيم الحان انفعاليه و آن لحنى بود كه از نفس در حالت انفعالى از انفعالات صادر شود و هر آينه نفس در آنحالت هياتى مناسب آن انفعال بر آن لحن ايقاع كند . و چون نفس از استماع آن بر آن انفعال متنبه شود آن لحن موجب حدوث آن انفعال شود در نفس مستمع يا موجب زوال آن بود و در اغلب احوال قسم دويم و سيم متلازم باشد و مستلزم اول و استعمال اول در موضعى كنند كه مطلوب راحت بود . و دويم در موضعى كه قضاياء شعرى و بعضى از خطابيات استعمال كنند . و سيم در مواضعيكه مطلوب احداث يا ازالت انفعالى بود و ببايد دانستكه انسان و ساير حيوان مصوترا بالطبع در هر حالى از احوال لذيذه و موذيه نغمه چند است كه به آن زمزمه كنند و آن نغم تابع انفعالات و احوال باشند و توابع و لواحق اشياء را به وجهى غايت گيرند و به وجهى كمال و به وجهى علامات پس