و اگر خواهند پهناى روديكه بر آن گذر نتوان كرد معلوم كنند اسطرلاب بگردانند تا چون بهر دو سوراخ نظر كنند ديگر جانب رود ببيند . پس همچنانكه ايستاده باشند برگردند و بر صحرا چشم بر همان سوراخ ها نهند تا نظر بر كدام موضع افتد از موضع قدم تا آنجا بپيمايند آنچه باشد عمل بصفحة آفاقى پهناى رود باشد بى زياده و كم . افقى كه خواهند فرض كند و خطى كه نسبت به آن افق وسط السماء باشد تعيين كنند و تعديل النهار كنند چنانچه درجه آفتاب يا شظيه كوكب بر افق شرقى نهند و مرى نشان كنند پس بر خط مشرق نهند چندانكه مرى از موضع نشان بگذرد تعديل النهار بود ، ساعات روز و اجزاى آن - درجه آفتاب بر افق شرقى نهند و مرى نشان كنند پس بر خط وسط السماء نهند و نشان كنند آنچه ميان هر دو نشان بود نصف قوس النهار حاصل شود . و اگر خواهند تعديل النهار بر نود افزايند اگر ميل آفتاب شمالى باشد يا كم كنند اگر جنوبى باشد هم نصف قوس النهار حاصل شود پس نصف قوس النهار را بر پانزده قسمت كنند تا ساعات نيم روز معلوم شود و چون ان را مضاعف كنند ساعات روز باشد و چون اجزاء ساعات روز از سى نقصان كنند اجزاء ساعات شب باشد و حينئذ اگر معلوم ساعات مستوى باشد در پانزده ضرب كنند و هر چهار دقيقه را يك درجه بر مبلغ افزايند تا دائر حاصل شود و اگر ساعات معوجه باشد و روز بود در اجزاء ساعات روز ضرب كنند و بشب در اجزاء ساعات شب تا دائر حاصل شود پس اگر ساعات گذشته از روز بود درجه آفتاب را بر افق شرقى نهند و مرى نشان كنند و به قدر دائر بر ولاء حجره بگردانند . چون مرى آنجا رسد بنگرند تا بر افق مشرقى كدام درجه است آن درجه طالع بود و اگر بشب باشد اول نظير درجه آفتاب را بر افق شرقى نهند و مرى را به قدر دائر بگردانند تا طالع معلوم شود