و حينئذ اگر بعد او مساوى تمام عرض بلد باشد و در جهت قطب ظاهر بود كوكب ابدى الظهور بود و در مدار يومى يك بار مماس افق شود بر دايرهء نصف النهار . و اگر در جهت قطب خفى باشد كوكب ابدى الخفا باشد و در مدار يومى هم يك بار بر دايره نصف النهار مماس افق شود . و اگر بعد او از تمام عرض بلد زياده بود در هيچوقت مماس افق نشود و بعد او از افق وقتى كه نزديكتر بود به قدر فضل عرض بلد بود بر تمام بعد او از معدل النهار و اگر بعد او از معدل النهار ربع دور بود او را مدار يومى نبود و بر قطب معدل منطبق شود . باب پنجم در بيان اختلافاتى كه كواكب را در حركات بحسب طول و عرض واقع شود بدانكه شمس را بجز يك اختلاف در طول نباشد و آن اختلاف آنست كه چون او بر محيط دايره ميگردد كه مركز او خارج مركز عالمست مكث او در يكى از دو نصف فلك البروج كه اوج او در آنجاست بيشتر باشد از مكث او در نصفى ديگر كه حضيض او در آنجا بود ، پس حركت او را در نصف اوجى ابطا يابند از حركت او در نصف حضيضى و حركت او در خارج مركز كه آنوسط اوست مختلف شود و جهت اينست كه بزياده تعديل و نقصان آن بر وسط شمس احتياج افتد تا موضع او از فلك البروج متحقق شود . و اما كواكب ديگر را در طول چند اختلاف باشد : اول آن اختلافيكه بواسطه حركت ايشان بر محيط تدوير واقع شود و آن را اختلاف اول خوانند ، دويم اختلافيكه بواسطه قرب مركز تدوير به زمين و بعد او بسبب آنكه