رحم على خان ايمان
46
منتخب اللطائف ( فارسى )
بنابراين ، رحم على خان در بريلى از محضر دو يا سه نفر از علماى آن شهر استفاده نموده است . وى كتاب جامع اللّطايف را در همين شهر بريلى در سال 1184 هجرى قمرى در نود بخش فراهم آورده و در اين تاريخ ظاهرا سنّش بالغ بر 25 تا 30 سال بوده است . مير ولى اللّه فرّخآبادى متوفّى در سنهء 1245 هجرى قمرى كه با مؤلّف اين كتاب معاصر و تقريبا همشهرى است ، در ذيل شرح حال گويندگان فرّخآباد ، در تاريخ خود به ترجمهء حال رحم على خان نيز پرداخته و او را همچنانكه خود ايمان تصريح نموده از فرزندان نوّاب پردل خان سكندرى برشمرده است . اين قسمت از « تاريخ فرّخآباد » در مجلّهء « اردو ادب عليگره » به كوشش دكتر مختار الدّين احمد ، استاد دانشگاه اسلامى عليگره انتشار يافته است . دكتر مختار الدّين از ذكر كلمهء « سكندرى » در تاريخ فرّخآباد چنين پنداشته كه رحم على خان ساكن سكندره رائو واقع در بخش عليگره بوده ، امّا دليلى براى اين نظر خود ارائه نداده خاصه كه خود مؤلّف در اين تذكره تصريح دارد كه متوطّن قصبهء سكندرپور است نه سكندره رائو . البتّه هنگام انتشار اين قسمت از تاريخ فرّخآباد ، از تذكرهء حاضر اطّلاعى در دست نبوده ؛ و گرنه دكتر مختار الدّين احمد از كلمهء سكندرى شايد چنين استنباطى نمىكرد . اين نظر دكتر مختار الدّين از آنجا سرچشمه گرفته كه در فهرست موزهء بريتانيا يكجا نام مؤلّف كتاب حاضر محمّد رحم على خان اهل و ساكن سكندرپور و در جاى ديگر رحم على خان ولد بهرهمند خان پردل خانى ساكن سكندره رائو آمده است . عبارت اخير از كتاب ديگر مؤلّف موسوم به « مصباح البيان » نقل شده است . به گفتهء مير ولى اللّه فرّخآبادى ، رحم على خان در محضر مولوى غلام نبى بريلوى ، به تحصيل نظم و نثر فارسى پرداخته و نيز در خدمت ميان جيونتهن بريلوى از علما و فضلاى عهد شاه عالم دوم ، كسب فيض كرده است . رحم على خان در سلك ملازمان شاهى در فرقهء خاص « جلو » منسلك بوده و به امر تدريس زبان عربى و فارسى اشتغال داشته و خود به اين معنى تصريح نموده است . به علاوه سيّد على حسن خان مؤلّف تذكرهء « صبح گلشن » رحم على خان ايمان را در لهجهء فرّخآبادى و در زبان عربى و فارسى و فضايل بشرى فريد عصر و وحيد زمان شمرده است و مىگويد او در تمام عمر به تدريس اشتغال داشت . آنچه مسلّم است ، رحم على خان بيشتر عمر خود را در بريلى و فرّخآباد و سكندرپور گذرانيده و در بريلى و سكندرپور مطالعات خود را تكميل و تأليفات خويش را فراهم آورده است . خانهء رحم على خان در بريلى و سكندرپور ، مركز اهل تحقيق و تتبّع بوده و از اطراف و اكناف جمعى از دوستان و آشنايان به ديدنش مىآمدند و از محضرش استفاده مىكردند و او نيز از دانش فضلا و دوستان خود بهرهمند مىگرديد . در اين برخوردها پيرامون ترجمهء حال شاعران و