سيد حسن خواجه نقيب الاشراف بخاري ( نثارى )

مقدمهء مصحح 39

مذكر احباب ( فارسى )

پنج معرفى نسخه‌ها و روش تصحيح متن در بحث از سال تأليف مذكّر احباب گفته شد كه ظاهرا مؤلّف ، پس از سال 974 ه . ق . كه نخستين تدوين تذكره‌اش را در دسترس نسخه‌نويسان گذارده و منتشر كرده ، به مقتضاى آگاهيهاى تازه‌ترى از احوال و اشعار شاعران ، نكته‌هايى را وارد تذكره مىكرده و از يك مورد ( ترجمهء احوال شريف الدين خوارزمى ) برمىآيد كه تا دههء پايانى عمرش مطالبى را به تذكره مىافزوده است . هرچند اين افزوده‌ها در مورد نگارشهاى رجالى ، به‌هرحال اصطلاح " تحرير " را در حوزهء كتاب‌شناسى آنها مجال طرح مىدهد ، اما بايد دانست كه " تحرير " در مورد نگارشهاى مذكور به معناى دگرگون كردن و تحويل و تبديل ساختها و ساختارهاى زبانى نيست و فقط متضمّن آرايشها و پيرايشهاى موضوعى است . با اين همه ، از نسخه‌هاى مذكّر احباب برمىآيد كه لا اقل بعضى از كاتبان ، بنابر آگاهيها و ذوق خود مىتوانسته‌اند مطالبى اندك وارد تذكره كنند و هم دگرگونيهائى در ساخت و ساختار واژه‌ها و تعبيرهاى زبانى ايجاد نمايند . اين‌گونه اضافات و دگرگونيهاى واژگانى و تعبيرى به‌هرحال ، در نسخه‌هاى مذكّر احباب ديده مىشود كه احتمالا پاره‌اى از آنها از سوى كاتبان نسخه‌ها صورت گرفته است . به طور مثال در يكى از مهمترين نسخه‌هاى تذكرهء مورد بحث ، در ترجمهء راجى ( شمارهء 170 ) به مطلبى همچون : [ در جوانى بدرود جهان فانى نمود ] نيامده ، درحالىكه در نسخهء موزهء ملى كراچى عبارت مذكور ديده مىشود . يا در شرح حال واقفى ( شمارهء 110 ) به خلاف همهء نسخه‌ها كه آورده‌اند : [ چندان شهرتى ندارد ] ، فقط در نسخهء آمده است كه : [ از ولايت مرو است و به تركى گفتن معروف است ] . اين اضافات يا دگرگونيها اگر از تجديدنظرها و بازنويسيهاى مؤلّف نباشد ، به‌طور قطع افزوده‌هايى است كه از سوى كاتبان آگاه به موضوع صورت پذيرفته است . گاه اضافات حاشيه‌يى هم در برخى از نسخه‌هاى مذكّر احباب در خور تأمّل است . چنانچه در نسخهء بنگال با نشانى : Asiatic Society of Bengal Ms