تركى توسط ابن بطوطه گزارش شده است « « 1 » » ، با اين همه در نيمهء دوم سدهء نهم ، در عصر وزارت امير عليشير نوائى ، زبان تركى از جملهء عوامل قومى تلقى گرديد . نوائى خود خمسه‌اى به تقليد از نظامى گنجه‌اى به تركى نظم كرد و ديوان شعر تركى تدوين نمود و خصوصا در رساله‌اى به نام محاكمة اللغتين ، تركى را از فارسى هم بهتر و برتر دانست « « 2 » » ! و اين نقطه عطفى شد براى آميزش زبان تركى و خواسته‌هاى تركانهء قومى ، كه در روزگار معاصر با پديدهء قومى - سياسى پان تركيسم همراهى و همدلى داشته است . به‌هرحال ، روايى ادبيات تركى جغتائى در پايان عصر تيمورى سبب شد كه شاعران تركىزبان فارسىدان فارسىگوى ماوراء النهر بعضا دو " ديوانه " شدند يك ديوان به فارسى تدوين مىكردند و يك ديوان هم به تركى « « 3 » » . حكومت صفويان در ايران هم به تركى رغبتى جدّى داشت كه نرمك نرمك از آن روى تافت ، اما حكومت ازبكان شيبانى البتّه گرايش غليظى به تركى جغتائى داشتند و اين خود سبب رشد و توسعهء زبان و ادب تركى در حوزهء فرارود شد به طورى كه در نيمهء دوم سدهء 10 ه . ق . كه نثارى مذكّر احباب را نوشت ، كم بودند شاعرانى كه در آن خطّه مىزيستند و به تركى جغتائى شعر نمىگفتند . و چون خاندان نثارى هم ترك بودند و خود وى نيز تركى مىدانسته و شعر تركى شاعران را مىخوانده است « « 4 » » ، بنابراين تعداد چشمگيرى بيت و رباعى و غزل تركى را در تذكره‌اش ثبت كرده است . البته ابيات تركى مضبوط در مذكّر احباب توسط كاتبان فارسى زبان تذكرهء مورد بحث ، بدرستى شناخته نبوده و بسيار مغشوش و مخدوش كتابت شده است « « 5 » » باوجوداين مذكّر احباب به لحاظ چندى و چونى رشد زبان و ادبيات تركى جغتائى در خور بررسى است و به اعتبار تاريخ ادبيات تركى در خراسان و تركستان يكى از اسناد مسلّم محقّقان تركى زبان تواند بود .

--> ( 1 ) . ر . ش : سفرنامهء ابن بطوطه ، ترجمهء محمد على موحد ، تهران : 1370 ، 1 / 397 ؛ نيز براى رشد ادبيات تركى در خوارزم و ماوراء النهر - و . بارتلد ، تاريخ تركهاى آسياى ميانه ، ترجمهء غفار حسينى ، تهران : 1376 ، صص 166 - 168 . ( 2 ) . ر . ش : محاكمة اللغتين ، به كوشش تورجان گنجه‌اى ، افست 1362 ، صص 1 - 4 . ( 3 ) . روش دو ديوان داشتن به دو زبان فارسى و تركى هم توسط عليشير نوائى و فضولى بغدادى رونق يافت . ( 4 ) . ر . ش : مذكّر احباب ، شمارهء 149 ( 5 ) . نگارنده نيز كه تركى نمىداند ، فقط صورت مضبوط در نسخه‌ها را به‌طور دقيق در متن نقل كرده و از درستى و نادرستى پاره‌اى از ضبطها به علّت ندانستن تركى عاجز بوده است .