معنوى از براى انسان نهفته است كه از نظر فلسفه ، لذت آن ابقى و اتم و اكمل است و در آداب بشرى ، مؤلفات عرفان و فلسفه اخلاق مشرق زمين ، بهترين داعى اين مقصود جليل و بزرگترين منادى اين كمال نفس انسانى ميباشند . و آنچه از اين قبيل باشد ، در حكايات الف ليله معدودى بيش نيست كه داراى تعاليم لطيف و معانى بلند است . مانند حكايت خمره‌هاى سليمانى و كتيبه‌هائى كه هيئت اعزامى در مدينهء نحاس خوانده‌اند . و همچنين امثال حكمت‌آميز از زبان وحوش و سباع و طيور و بعضى حكايات از زّهاد و عبّاد . ولى اين حكايات در قبال ساير قصص كه همه جا دعوت بعيش و نوش و تن‌پرورى مىكند ، مانند جواهر گران‌بهائى است كه در ظرف مملّو از سنگ ريزهء كم‌قيمت مخلوط كرده باشند . از آثار شجاعت و جنگجوئى ، باستثناى آنچه در حكايت ملك نعمان و فرزندان او شركان و ضوء المكان ذكر شده و باستثناى حكايت مملو از جنگ‌نامهء غريب و عجيب و سهيم الليل ، در الف ليله كمتر حكايتى ديده مىشود . در مشرق زمين بر خلاف شاهنامه كه كتاب مخصوص ملوك و امرا و مرزبانان بوده است ، كتاب الف ليله مخصوص طبقهء سوم هيئت اجتماعيه و عامّه و اهل سوق مىباشد و به اخلاق و عادات بورژوازى بيشتر قرابت دارد . حكايات عيّاران و طرّاران شهرى ، مانند احمد دنف و حسن شومان كه در سايه مهارت در دزدى و طرارى از طرف سلطان بپاسبانى و حراست شهر مامور شدند ، منحصر و مخصوص به اين كتاب است . از بسيارى آداب حميده ، مانند وفا در حكايت عمر خطاب و جوانان ، كرم در حكايت حاتم طىّ و معن زائده و عكرمه فياض و يحيى برمكى ، عدالت و ايثار نفس و جوانمردى در حكايات ابو صبر و ابو قير و جوذر و برادرانش و علاء الدين ابو الشامات ، مشورت و سياست مدن مانند حكايت پادشاه و پسر و كنيزك و وزراء سبعه و حكايت ملك جليعاد و وزير شماس و فرزندان آنان در اين كتاب ، نفايسى توان يافت كه آن را شأنى رفيع و مكانتى بلند در آداب شرقى بخشوده است .