خاصّ و چشم‌گيرى تمام دارد ، و چه بسيار آلات و اوانى كاشى ساخت ، يا قطعه‌ها و تكه‌هاى آنها كه امروز زيب موزه‌هاى مشهور جهان و مفخر مجموعه‌هاى خصوصى عتيقه‌داران است . كاشيهاى روزگاران اسلامى جلوه‌اى جهانگير دارد و مخصوصا آنچه از ساخته‌هاى دوران مغولى است با هنرمندى و استادى كم نظير پرداخته شده است . اين هنر بسيار ظريف همواره مورد اهمّيت بوده . كمتر بناى دينى و علمى ماست كه از اين هنر بىنصيب مانده باشد . امروز هم اين صنعت جاودانى و فنّ لطيف رواجى تمام و اعتبارى عامّ دارد . امّا با همه استادى و دقتى كه در كارست ميان آنچه از قديم به جاى مانده است و آنچه امروزه از كوره‌ها درمىآورند تفاوتى روشن مشهودست . لامحاله در مقام تعجّب چنين سؤالى پيش مىآيد كه آن كاشيهاى قديمى را با چه وسائل و به چه صورت و چه ترتيب مىپخته‌اند كه ريختگى لعاب سطح آنها كم است . رنگشان ثابت و جسمشان با است . تناسب هنرى ميان رنگها شاعرانه و دقيق است . نقشها نه تنها زنده و گيرنده بل ابداعى و محكم و ايرانى خلّص است . در كار گذاشتن كاشى ، تكه‌هاى متعدد آن‌چنان چسبندگى و اتّصال دارند كه يكپاره مىنمايند . خوشبختانه دربارهء دستور اين فنّ مبحثى روشن و عالمانه و فصلى به حدّ خويش كشّاف از آخر قرن هفتم هجرى يعنى عهدى كه صنعت كاشىپزى ايران به مرحلهء اعتلائى خود رسيد در دست داريم كه پرداختهء قلم و اثر ذهن و اطلاع مردى مطّلع از خاندان كاشىپزان استاد و مشهور كاشان است . اين مبحث قسمت خاتمهء كتابى است به نام « عرايس الجواهر