يا ابدا بعرب و نژاد سامى مربوط نبوده‌اند يا تعلق مختصرى داشته‌اند . نتيجهء كليه‌اى كه از مقدمات مذكوره بدست مىآيد اين است كه استقرار دار الخلافه در سرزمين ايران ( بغداد ) يكى از مهمترين علل تغييراتى است كه بعدها در عالم اسلام رخ داد دولت اسلام وارث سلطنت ايران شد و مجادلات مسلمانان با دولت روم دنبالهء رقابت دولتين روم و ايران بشمار آمد لازمهء اين توارث سياسى انتقال ميراث‌هاى ادبى و صنعتى ايران بود كه يكى از مترجمين كتب پهلوى موجد و مؤسس نثر عربى بشمار ميآيد « 1 » و نيز بايد گفت كه وفور آثار ادبى در آن دوره نتيجهء تأثير روح ايرانى بود و مؤلفات آنزمان را چون نيك بنگريم بيشتر به فارسى مىبينيم تا بيونانى . اگرچه نفوذ يونان را هم نمىتوان قليل شمرد . دولت عرب چنان بسرعت بنا شد كه اميد بقا براى او متصور نبود بعبارة اخرى ريشهء تاريخى يا شالودهء محكمى نداشت ولى چون خلفاء عرب بر تخت تاريخى ايران قرار گرفتند و خود را جانشين شهريارانى خواندند كه تاريخ آنان بازمنهء بسيار كهن ميرسيد اين نقص جبران شد . سرزمين عربستان و شامات مقام محكمى نبود كه بنيان دولتى عظيم را تحمل كند اما خاك ايران مكان استوار و مطمئنى بود . ميتوان گفت كه امپراطورى عثمانى هم كه در دار الملك روم مستقر شد از همين قبيل سابقهء تاريخى استفاده كرده است در تأييد اين قول گوئيم كه مورخين هندوستان سلاطين عثمانى را قيصر روم خوانده‌اند . اما دولت عثمانى چندان موقع خوب و محكمى نيافت . در ميان مطالب مهمه‌اى كه در جلد اخير كتاب تاريخ ادبى ايران تأليف پروفسور ادوارد برون جالب نظر است اين نكته در اينجا قابل ذكر است كه : مانع بزرگ عثمانيان از پيشرفت در اروپا و تعقيب فتوحات فشارى بود كه دولت ايران از سمت مشرق بر آنان وارد مىآورد پروفسور برون با همين يك اشاره كليد حل يكى از مسائل مهمهء تاريخى را بدست ميدهد . واقعا چه موجب شد كه سيل هجوم عثمانيان كه بعد از تصرف ممالك جنوب شرقى اروپا تمام آن قاره را تهديد ميكرد انحراف يافت ؟ اروپائيان در آن عصر كه سرگرم رقابت‌هاى داخلى و دچار تعصبات و منازعات مذهبى خود بودند خطر عظيم حملهء عثمانيان را نمىديدند چيزى كه عثمانى را از تصرف تمام اروپا بازداشت آن بود كه دولت ترك از دو جانب گرفتار كارزار بود و ايرانيان از سمت مشرق آن دولت را مشغول كردند تا اروپا مجال و مفرى يافت . انتهى . و كان اول من [ رتب ] طبقات الناس و صنف طبقات الكتاب و بين منازلهم جم‌شيد بن بجهار [ - و يونگهان ] و كان لهراسب . . . اول من دون الدواوين و حصن الاعمال و الحسبانات

--> ( 1 ) مراد ابن مقفع است .