كه شهريارى پرهيزكار بود شرب مسكرات را منع كرد . نرسى چنان مستغرق پرستش پروردگار بود كه از اجراى مراسم آتش‌پرستى غفلت مىورزيد . پادشاهان ايران مانند مسلمانان راسخ العقيده در آغاز هر وصيتى بستايش پروردگار و حمد نعماى او ميپرداخته‌اند و گاهى آياتى نظير قرآن به زبان ميرانده‌اند فرمانروائى پادشاهان ايران بر سرتاسر جهان در ازمنهء بسيار قديم شروع شده است نبوكدنزر [ بختنصر ] يكى از نواب و دست نشاندگان لهراسب بود و بامر او بيت المقدس را ويران و بنى اسرائيل را اسير كرد بهرام گور امنذر را بر عربستان از حيره تا حجاز تسلط بخشيد . ثعالبى از تمام سلاطين ايران فقط دو تن را درخور نكوهش دانسته و در حق ديگران بمدح و ثناى مبالغه‌آميز پرداخته است و خطاهاى آنان را بوساوس شيطانى منتسب كرده است و راجع بانوشيروان عادل گويد پيغمبر اسلام فخر ميكرد كه در عهد سلطانى دادگر تولد يافته است . انتقال مركز خلافت اسلامى به خاك ايران در ادبيات عرب تأثير نمايان كرده است مقارن اين احوال نثر ادبى شروع و پس از يك قرن بسبب پيدايش كاغذ چنان رواج يافت كه موجب حيرت است . ابن مقفع ايرانى مترجم كليله و دمنه موجد سبك جديدى در نثر عربى شد و كتاب يتيمهء او را ابو تمام شاعر سرمشق نثر فصيح ميشمارد « 1 » علماى كلام اسلامى ايران را منشأ مباحثات دينى ميدانند و بعضى گويند ايرانيانى كه از فتح كشور خود بدست اعراب كينه در دل داشتند با اين حيلهء ماهرانه ضربتى بحقيقت دين اسلام زده‌اند بلاشك اين مطلب بهتان است در صدر اسلام مشاجرات دينى در اقوام مسيحى بدرجهء قصواى شدت رسيده بود و چون نصارى تابع مسلمانان شدند آن شيوهء منازعه و مشاجره نيز در اصول عقايد اسلامى داخل شد . اما اكثر مؤسسين مذاهب مختلفهء اسلامى كه موجد تجددى يا ناشر الحاد و زندقه‌اى هستند يا ايرانى الاصل بوده‌اند يا در يكى از ايالات دولت سابق ايران منزل داشته‌اند و اين يكى از مسائلى است كه موجب حيرت محصلين و محققين ادبيات عرب است زيرا كه در هر رشتهء ادبى [ مقصود نثر است ] علماء بزرگ و پيشوايان معروف را چون احصاء مىكنند مىبينند

--> ( 1 ) اشاره به اين شعر ابو تمام است : و لقد شهدتك و الكلام لالى * صرف فبكر فى الكلام وثيب فكان قسا فى عكاظ يخطب * و كان ليلى الاخيلية تندب و كثير عزة يوم بين ينسب * و ابن المقفع فى اليتيمة يسهب . از رسالهء ابن مقفع آقاى اقبال آشتيانى نقل شد . مترجم .