مرصعش بر فراز ابروانش باختران ماند بر فراز ماه . ) و نيز بحترى در ستايش مهتدى خليفه گويد : « علامت پيشانى كه اثر سجدهء كثير است خوش‌منظرتر آيد از تاج با همهء جواهر درخشانش . » « 1 » تاج مرصع يكى از علائم سلطنتى شاهان ايران بود و مورخان در وصف آن داد سخن داده‌اند جاحظ بصرى كتابى را كه در آئين دربارى بنام فتح بن خاقان وزير متوكل در ثلث نخستين قرن سوم هجرى تأليف كرده كتاب التاج نام نهاده است اين كتاب مشتمل بر ذكر رسوم و آداب دربار و آئين پادشاهى است و نشان انمحاء و استحالهء خلافت است در سلطنت ، جاحظ سرمشق اعمال درباريان و سلاطين را از گفتار و كردار پادشاهان ساسانى اختيار نموده است و گاهى از خلفاء و امراء اوايل اسلام نيز مثالى مىآورد « 2 » در واقع جاحظ و قصيده‌سرايان آن عصر لفظ خليفه و پادشاه را مرادف قرار داده‌اند جاحظ در كتاب التاج گويد : « زندگانى پادشاه با حيات جميع دعايا برابر است . » و اين مطلب در ايران سابقه دارد و در زمان هخامنشينان نيز ايسخيلوس AechyLus اين سخن را شنيده است . « 3 » تمايز طبقات مردمان نيز مأخوذ از آئين ايرانيان است چه در صدر اسلام همهء مسلمانان برابر بودند و تقدم و مزيت افراد بتقوى و پارسائى آن بود . جاحظ گويد اردشير بن بابك

--> ( 1 ) مراد اين بيت بحترى است : « لسجاد السجاد احسن منظرا من التاج فى احجارها و اتقادها . » و هم بحترى در قصيدهء ديگر به اين نشان پيشانى مهتدى اشاره مىكند « و ارتنا السجاد سيما طويل الليل فى وجهه لها آثار » مترجم . ( 2 ) اسم كتاب التاج جاحظ اخلاق الملوك است و بنابر تتبع زكى پاشا كه ديگر كه به همين نام تدوين يافته از اينقرار است . 1 - كتاب التاج عبد اللّه بن مقفع 2 - كتاب التاج لابى عبيدة المتوفى بين سنتى 207 و 213 للهجرة 3 - كتاب التاج لابن الراوندى المتوفى سنة 301 4 - كتاب التاج ( التاجى ) للصابى المتوفى 384 5 - كتاب التاج لاين فارس صاحب مجمل اللغة المتوفى سنة 395 6 - التاج فى زوائد الروضة على المنهاج فى الفقه لاحد علماء القرن التاسع . مترجم . ( 3 ) در كليله و دمنهء بهرامشاهى اين عبارت در اين معنى است : « حكما گويند يك نفس را فداى اهل بيتى بايد كرد و اهل بيتى را فداى قبيله‌اى و قبيله‌اى را فداى شهرى و اهل شهرى را فداى ذات ملك چون در خطرى باشد » . عبارت جاحظ اين است « اذ كانت انفس الملوك الانفس الخطيرة الرفيعة التى توزن بنفوس كل من اظلت الخضراء و افلت الغبراء . . . » مترجم .