مينمائيم . مجمل آن است كه دلالت آن غير واضح و ترديدآميز باشد - يعنى معلوم نشود كه مراد از آن كدامين معنى از معانى محتمله است و آن در سه مورد صادق آيد . 1 - در فعل معصوم 2 - در تقرير معصوم 3 - در قول معصوم 1 - اجمال در فعل معصوم : هرگاه معصوم در مورد عبادات يا معاملات يا سياسات عملى بجا آورد - و معلوم نشود كه آن را بچه وجهى از وجوه محتمله بجا آورده است - در اين صورت آن عمل مجمل و مردد الوجه خواهد بود مثلا اگر به مجرد رؤيت هلال دو ركعت نماز بگذارد و معلوم نشود كه آن نماز را بوجه وجوب اداء فرموده يا بوجه استحباب - و هكذا اگر در معاملهء حيوان - بيع را فسخ كند و معلوم نشود كه آن را بموجب خيار حيوان فسخ فرموده يا بموجب خيار عيب يا خيار مجلس - و همچنين اگر در موقع جلد زانى به كمتر از صد جلده اكتفاء ورزد و معلوم نشود كه اين تخفيف در مجازات ناشى از اشتباه در شمارش اسواط است يا اينكه معصوم متعمدا و بنا بر علل خاصهء چنين تخفيف را روا داشته است ؟ در تمام اين موارد فعل معصوم مجمل و در انطباق بين چند امر مردد خواهد بود . 2 - اجمال در تقرير معصوم : اگر شخصى عملى را در حضور معصوم انجام دهد و معصوم ( ع ) از آن جلوگيرى نفرمايد و يا بدان اعتراضى نكند و معلوم نشود كه اين عدم ممانعت و يا عدم اعتراض من باب تقيه است يا من باب تجويز - در اين صورت تقرير - تقرير مجمل خواهد بود 3 - اجمال در قول معصوم : قول معصوم يا لفظ مفرد است يا الفاظ مركبه و اما لفظ مفرد : اجمال در لفظ مفرد به چندين سبب حاصل ميگردد يكى بسبب اشتراك لفظى مثل كلمهء قرء كه مشترك است لفظا بين حالت طهر و حالت حيض - و ديگرى بسبب اشتراك معنوى مثل كلمهء عين كه مشترك است و معنا بين ذهب و فضه و جاريه و سومى بسبب اعلال صرفى مثل كلمهء مختار كه از حيث هيئت مشترك است بين اسم فاعل و اسم مفعول . پس هرگاه معصوم ( ع ) در ضمن سخنان خود يكى از آن كلمات را اداء نمايد و معلوم نشود كه مرادش مثلا از كلمهء قرء طهر است يا حيض ؟ و يا از كلمهء عين نقره است يا طلا ؟ و يا از كلمهء مختار اسم فاعل است يا اسم مفعول ؟ - در اين صورت كلمات مزبوره مجمل و مردد الدلاله ميشوند . اما الفاظ مركبه : اجمال در الفاظ مركبه باعتبارات زيادى حاصل مىشود كه از جمله آنها اعتبارات ذيل است : الف - باعتبار تردد در مرجع ضمير : مثلا اگر وضع جمله بندى كلام طورى باشد كه مرجع ضمير واقع در آن بين چند امر مردد شود - در اين صورت كلام مجمل خواهد شد مثل ضرب زيد عمروا فضربته كه ضمير واقع در آخر كلام محتمل است بر زيد عايد گردد يا بر عمرو ؟ و به همين